سفیر کاترینو زینو
از ونیز به تبریز، ایران – سال ۱۴۷۱ میلادی
کاروان کاترینو زینو راه افتاد. بیشتر اعضایش مجرمانی بودند که به آنها پیشنهاد شده بود در ازای آزادیشان، به شرط بازگشت سالم سفیر، او را همراهی کنند. راضی کردنشان کار سختی نبود؛ از زندان خسته بودند و این پیشنهاد را فرصتی میدیدند برای سفر، شروع یک زندگی تازه و به چنگ آوردن ثروتی کلان.
کاروان یک دستیار داشت، چند مترجم مسلط به یونانی، ارمنی و عثمانی، و کشیشی که اوراق اعتبار سفیر را با خود میبرد تا به اوزون حسن تقدیم کند. سرآشپز، سه خدمتکار و شش مجرم و قاتل سابقهدار هم همراهشان بودند تا از سفیر محافظت کنند، بهعلاوهٔ مقدار زیادی طلا و هدیه که حرفهای لابهلای وسایل سفر پنهان شده بود.
سفری طولانی و دشوار در پیش بود: گشتهای دریایی عثمانی، راهزنان، راههای ناهموار و سخت و هوای ناپایدار در انتظارشان بودند. انتخاب مسیر با زینو بود، و تصمیمی که میگرفت میتوانست به اسارت یا مرگشان ختم شود. سفری پرخطر بود و در هر مایل از آن، خطر یا مرگ کمین کرده بود.
هیئت ونیز با یک کشتی تجاری راهی جمهوری راگوسا (دوبروونیک) شد؛ بندر مهم تجاریای که آخرین نقطه در دریای آدریاتیک پیش از ورود به مدیترانه بود. به لطف جاسوسان ونیزی، هیئت بدون بازرسی دقیق و فقط با پرداخت مبلغ اندکی رشوه به مأموران گمرک بندر، در آنجا پیاده شد.
راگوسا شهری بود با دیواری بزرگ که در برابر حملات دریایی از آن محافظت میکرد. ناوگانش حدود ۱۸۰ کشتی داشت و بندرش مدام پر از کشتیهای ورودی و خروجی بود. مقامهای شهر دغدغهای جز مالیاتگرفتن از کشتیها، پس از تعیین ارزش کالاهایشان، نداشتند. بندر پر از جاسوسان مخفی عثمانی و ونیزی هم بود و پایگاهی به حساب میآمد برای رساندن اطلاعات مهم به مقامهای آن کشورها.
از راگوسا به بعد، هیئت ونیزی برای دوری از گشتهای دریایی عثمانی در آن ساحل، سفر زمینی را شروع کرد و کشتی هم از دریا همراهشان بود. به سمت جنوب رفتند تا شهر ساحلی «سیبیلتو» (اسپلیت) که به جمهوری ونیز تعلق داشت. کشتیشان آنجا منتظرشان بود و سوارش شدند، درست مثل تاجرانی از بالکان.
چنین هیئتی نباید توجه جاسوسان مخفی عثمانی را به خود جلب میکرد؛ برای همین باید کالاهای تجاری ارزشمندی با خود میبردند و لباسهایشان را عوض میکردند تا چشمگیر نباشند. لباس تاجران مسلمان بالکان را پوشیدند تا هویتشان پنهان بماند. در واقع میکوشیدند خود را گروهی بازرگان نشان دهند که ربطی به جنگها ندارند و فقط سخت کار میکنند تا از این تجارت سود هنگفتی ببرند.
کاروان چند ماه در چند جزیرهٔ یونانی توقف کرد تا آذوقه تهیه کند و استراحت کند، و بعد به جزیرهٔ رودس رسید. در جزیره پیاده شدند و هویت واقعیشان را به شوالیههای هوسپیتالر – همان سازمان مسیحیای که از دوران جنگهای صلیبی بر جزیره حکومت میکرد – فاش کردند. شوالیهها گرم از آنها پذیرایی کردند و زینو خواست «استاد بزرگ» را ببیند تا از توصیههایی که برای رسیدن به سواحل جنوبی آناتولی لازم داشت بهرهمند شود. استاد بزرگ به آنها توصیه کرد برای در امان ماندن از گشتهای دریایی عثمانی، وارد پناهگاههای دریایی صخرهای شوند، و راهنمایی کارکشته و آشنا به آن سواحل را هم برایشان تعیین کرد.
چند روزی ماندند، آذوقه فراهم کردند و استراحت کردند، بعد راه افتادند تا به سواحل سلطنت قرمان رسیدند؛ البته بعد از اینکه یاد گرفتند عمامههای ترکی را درست ببندند، چون در سرزمین عثمانی عمامه اغلب نشان شغل و مقام صاحبش بود.
سلطنت قرمان در جنوب آناتولی و کنار دریا بود و با اینکه زیر حمایت عثمانی قرار داشت، تقریباً مستقل اداره میشد و گاهی میان امیرانش درگیری درمیگرفت. امیر قرمان با ونیز ارتباط پنهانی داشت و پیام محرمانهای دربارهٔ همین هیئت به او رسیده بود تا اگر به کمکی نیاز داشتند، یاریشان کند.
کاروان تصمیم گرفت شبانه در ساحل آلانیا، که مسیحیان زیادی در آن زندگی میکردند، پیاده شود. آنجا مردی در خلیجی کوچک کنار ساحل آتش کوچکی روشن کرده بود تا توجه ناخدا را جلب کند. کشتی آرام به ساحل نزدیک شد و مرد صدایش را کمی بالا برد تا به گوش آنها برسد و گفت:
«آیا پرنده آواز خواند؟»
ناخدا جواب داد: «نه، چون در قفس نیست.»
مرد لبخند زد و گفت لنگر بیندازند و منتظر بمانند. بعد به گروهی از مردان اشاره کرد که میان درختان کوچکی، نه چندان دور از ساحل، پنهان شده بودند. آنها آمدند و صندوقهای پر از غذا، مشکهای آب، خمرههای پر از شراب آلانیا – که آن شهر به آن شهرت دارد – علوفهٔ اسبها، بشکههای باروت و چند سلاح را که ممکن بود لازم شود با خود آوردند. وقتی همهٔ اینها بار زده شد، مرد هم با آنها سوار کشتی شد تا در ادامهٔ مسیر راهنماییشان کند، چون راه همچنان پرخطر بود.
کشتی دوباره به سمت شرق راه افتاد و سه روز بعد به مرسین رسید. در ساحلی متروکه لنگر انداخت و کاروان با همهٔ بار و وسایل، اسبها و قاطرها پیاده شد. کشتی راه برگشت به ونیز را در پیش گرفت و زینو و همراهانش را در آن منطقهٔ متروکه تنها گذاشت؛ کسی همراهشان نبود جز همان راهنمایی که از آلانیا سوارشان شده بود.
کاروان میکوشید از مسیرهایی غیر از راههای شناختهشدهٔ مسافران و تاجران عبور کند تا از دید جاسوسان حکومت عثمانی، که همهٔ راهها را زیر نظر داشتند، در امان بماند. جاسوسان ونیزی هم نقش بزرگی در پیدا کردن مسیرهای جایگزین داشتند تا کاروان دور از چشم سواران عثمانی و قرمان که در منطقه گشت میزدند، پیش برود.
زینو میکوشید همهٔ جزئیات سفرش را ثبت کند: نحوهٔ کار بنادر، راههای اصلی و جایگزین، نظر مردم دربارهٔ حکومت عثمانی، تجارت، ارزهای رایج، تسلیحات قلعههای مشرف به دریا، جزئیات درگیری امیران محلی و میزان نفوذ عثمانیها در سلطنت.
زینو تصمیم گرفت وارد مرکز آناتولی شود و از ساحل دور بماند. برای همین در فصل طوفانهای برفی راهی کوههای صعبالعبور توروس شد؛ طوفان برف نزدیک بود همگی را از پا دربیاورد. اگر راهنما نبود و آنها را به غاری گرم نمیرساند، همه میمردند. صبح فهمیدند یکی از خدمتکاران از سرمای شدید شب یخ زده و مرده است؛ با عجله قبری کندند و دفنش کردند و به سمت شمال رفتند، جایی که زمین کمتر سرسبز بود و روستاییان زیادی آنجا نبودند. کاروان با احتیاط کامل از مسیری سخت و کوهستانی به «آدانا» رفت و از آنجا به «عنتاب» رسید و چند روز آنجا ماند. بعد به «اورفا» یا همان «الرها» – چنانکه عربها صدایش میزنند – و سپس به «ماردین» رفتند، جایی که زبانهای ترکی، عربی، کردی و فارسی در آن به هم آمیخته است. از آنجا به «مدیات»، بعد به شهر «وان» و در آخر به تبریز رسیدند.
در راه، همین که داشتند از دایرهٔ خطر بیرون آمدنشان را جشن میگرفتند، صدای سم اسبهایی را شنیدند: سوارانی بالای تپهای روبهرویشان پیدا شدند و به طرفشان تاختند. زینو به محافظان دستور آمادهباش داد و گفت قاطرهای حامل هدایا را پشت صف جنگجویان نگه دارند.
سواران با سرعت میتاختند و شمشیرها و نیزههایشان را تکان میدادند. همانطور که تماشایشان میکردند، انگار زمان برایشان ایستاد؛ چون سواران آن منطقه در تیراندازی با تیر و کمان از پشت اسب استاد بودند و فرار کردن از عقل به دور بود. راهزنان نزدیک شدند و ناگهان جلویشان ایستادند، در حالی که محافظان کاروان برای درگیری شمشیرهایشان را از غلاف کشیده بودند.
رئیس سواران شروع به حرف زدن کرد، اما به زبانی که هیچیک از مترجمان نمیفهمیدند؛ نه ترکی بود و نه فارسی. زینو به ترکی به آنها گفت: «چه میخواهید؟»
فرماندهٔ گروه با لبخند جواب داد: «خوب است، ترکی بلدی! کردی بلد نیستی؟ مهم نیست. هرچه دارید میخواهیم؛ بدهید تا زندهتان بگذاریم.»
زینو مطمئن بود اگر درگیری شروع شود، آنها بازندهاند؛ قیافهٔ این سواران اصلاً اطمینانبخش نبود. آدمهایی سنگدل بودند که عمرشان را به راهزنی و آدمکشی و جنگ گذرانده بودند و جنگیدن با آنها بیفایده بود. او جز گروه کوچکی محافظ همراه نداشت که شاید میتوانستند مقاومت کنند، اما تا کی؟!
زینو در حالی که میکوشید ترسش را پنهان کند، جواب داد: «گوش کن آقا… من سفیر جمهوری ونیز نزد سلطان اوزون حسن هستم و اینها همراهان و محافظان منند. هشدار میدهم به ما دستدرازی نکنید؛ سلطان اوزون حسن این کار را از شما نمیپذیرد.»
فرماندهٔ سواران با لبخندی آمیخته به خباثت گفت: «اگر همهٔ شما را همینجا بکشم و جسدهایتان را خوراک درندگان کنم، هیچکس از ماجرایتان باخبر نمیشود.»
زینو برای اینکه نشان بدهد به حرفش مطمئن است، لبخند زد و گفت: «او منتظر ماست و همین نزدیکیها سوارانش به استقبالمان میآیند؛ پس احمق نباش.»
فرمانده به محافظان نگاه کرد و فهمید کشتن این آدمهای مسلح کار آسانی نیست؛ برای همین کوشید راهی پیدا کند که آبرویش حفظ شود: «بسیار خوب، چیزی به ما بدهید تا بگذاریم راهتان را بگیرید و بروید.»
زینو به یکی از خدمتکاران اشاره کرد. او صندوقی را که روی یکی از قاطرها بسته شده بود باز کرد و چند قطعه پارچهٔ گرانبها، چند شیء شیشهای زیبا و کیسهای سکهٔ طلا بیرون آورد و به زینو نشان داد؛ زینو هم اشاره کرد هدایا را به فرماندهٔ سواران بدهند. فرمانده شمشیرش را غلاف کرد، هدایا را با هر دو دست گرفت و نگاهی به آنها انداخت، بعد کیسهٔ طلا را باز کرد و داخلش را دید. سپس به بقیهٔ سواران اشاره کرد و همه از کاروان دور شدند.
این ماجرا برای زینو و بقیهٔ اعضای گروه نشانهای بود که تا ورود به مرزهای تبریز هیچ امانی در کار نیست.
عثمانیها از طریق جاسوسانشان در بنادر خبردار شدند که کاروانی به سمت مملکت اوزون حسن میرود، و به همهٔ جاسوسانشان در قرمان و شرق آناتولی دستور دادند به هر طریقی سفیر را دستگیر کنند. سربازان ینیچری در جادههای اصلی مستقر شدند تا هر مسافری را بازرسی کنند و مدارکش را ببینند، اما کاروان از همهٔ این خطرها جان سالم به در برد.
وقتی کاروان به تبریز رسید، سلطان اوزون حسن با گرمی از آنها استقبال کرد. این همان کاروانی بود که مدتها منتظرش بود؛ میدانست بدون حمایت ونیزیها نمیتواند در برابر سلطان محمد فاتح بایستد. حالا آنها به درگاهش آمده بودند و فقط رسیدن حمایت و سلاح باقی مانده بود.
زینو نامهای آورده بود حاوی موافقت با ائتلاف برای اوزون حسن که در آن پیشنهاد شده بود ۱۰۰ فروند کشتی جنگی مجهز به توپ، تفنگ، مربیان نظامی و بسیاری کشتیهای پشتیبان تجهیز شود. طرح شامل حمله به عثمانیها از غرب بود و حملهٔ اوزون حسن از شرق؛ پس از پیروزی، اوزون حسن تمام آناتولی را تصاحب میکرد و ونیزیها هم جزایر مشرف به دریای مدیترانه و سواحل غربی را به دست میآوردند. پیشنهادی بود که اوزون حسن نمیتوانست ردش کند.
استقبال از کاروان از عرف و تشریفات معمول چنین مراسمی فراتر رفت. اوزون حسن میخواست قدرتش را با رژهٔ محافظانش در برابر سفیر به رخ بکشد؛ سواران با تمام تجهیزات و ادوات، شمشیرها و نیزههای منقوششان در دست، دم ورودی کاخ صف کشیده بودند. کاروان از میان این سربازان گذشت، در حالی که آنها بلند فریاد میزدند: «ونیز… ونیز…» و فریادشان با صدای طبل و شیپور همراه بود.
کاروان در کاخ مهمانان، نزدیک کاخ اوزون حسن، اسکان داده شد و پادشاه در حقشان هیچ کوتاهی نکرد؛ کاخ مهمانان از خدمتکاران و انواع غذا و نوشیدنی پر شد. مجرمان همراه کاروان حس میکردند وارد بهشتی شدهاند که بعد از سالها زندان دیگر نمیخواهند از آن بیرون بروند، و بعضیشان حتی به فرار از کاروان و ماندن در این سرزمین فکر کردند.
کاترینو میخواست با شاهدخت دسپینا (خالهٔ همسرش) ملاقات کند، اما در میان قبیلههای ترکمن این کار دشوار بود؛ چون رسم این بود که زنان با بیگانگان و غریبهها نشستوبرخاست نکنند و چهرهشان را با پوششی بافته از دم اسب بپوشانند؛ طوری که زن اطرافش را میدید، اما دیدن جزئیات چهرهاش بسیار سخت بود. کاترینو چند هفته صبر کرد تا توانست از پادشاه بخواهد ملاقات با دسپینا را ترتیب بدهد؛ چون دسپینا بهترین راه نفوذ به دل و فکر شوهرش بود و هیئت از این طریق به هدفش میرسید.
بعد از مدتی که بهعنوان مهمانی که اوزون حسن به او اعتماد کرده بود در آنجا گذراند، اجازهٔ دیدار با شاهدخت صادر شد. شاهدخت با گرمی فراوان به استقبال خویشاوندش آمد، از بستگانش در ونیز و یونان پرسید و جوابهایی شنید که بسیار خوشحالش کرد. بعد دستور داد کاترینو در همان کاخی بماند که خودش و شوهرش در آن زندگی میکنند، از غذای پادشاه بهرهمند شود و هیچکس مانع دیدارش با دسپینا یا دیدار با شوهرش، در هر زمانی که بخواهد، نشود.
دسپینا زیبایی سابقش را حفظ کرده بود، هرچند دور چشمهای زیبایش و گوشهٔ لبهایش چینوچروک افتاده بود و گذر زمان رد خودش را روی پیشانیاش گذاشته بود. او کاترینو را در تالار اختصاصیاش به حضور پذیرفت تا از سرنوشت بازماندگان خانوادهاش بپرسد. دختر جوانی هم کنارش بود و کاترینو با دیدنش پرسید: «اسم این فرشتهٔ زیبا چیست؟»
او جواب داد: «این دخترم مارتاست، اما شوهرم صدایش میزند حلیمه. یک پسر هم دارم به اسم مقصود و دو دختر دیگر؛ و حالا دارم مادربزرگ میشوم، چون مارتا از شوهرش شیخ حیدر باردار است. مقصود اما همیشه با برادرهای بزرگترش بیرون از کاخ است یا در سفرهای شکاریای که خیلی دوستشان دارد.»
مارتا هم مثل مادرش زیبایی خیرهکنندهای داشت؛ جمال و قد و بالای کشیده را از مادر به ارث برده بود. بوری مادر با سبزهای پدر درآمیخته بود و موهایش قهوهای به نظر میرسید، با موجی ملایم و پیچوتاب در انتها که به زیباییاش میافزود. او زنی سرشار از زنانگی و زیرکی شده بود و مثل مادرش فکر میکرد؛ مادری که او را پرورده بود و هرچه میخواست در دلش کاشته بود.
دیدارهای دسپینا با خویشاوندش بیشتر شد و همیشه دربارهٔ امپراتوری پدرش حرف میزدند؛ امپراتوریای که باید به او و فرزندانش برمیگشت، چون خون خاندان امپراتوری کومنینوس در رگهایشان جاری بود، همان خون مقدسی که قرنها در رگ امپراتوران روم و قسطنطنیه جریان داشت.
در یکی از این دیدارها، زینو خواست با خویشاوندش دسپینا رکتر صحبت کند و با لحنی آرامتر گفت: «من چندین بار پادشاه را دیدهام و حس کردم برای رویارویی با سلطان عثمانی چندان شور و اشتیاقی ندارد؛ فکر میکند سلطان محمد خیلی قدرتمند است و سپاهی منظم دارد و از جنگیدن با او میترسد. برای همین به تو نیاز دارم تا با هم قانعش کنیم که تا وقتی توانش را داریم، کار این سلطان عثمانی را یکسره کنیم.»
دسپینا با همهٔ توانش آه کشید، انگار آتشی از سینهاش بیرون ریخت، و گفت: «خویشاوند عزیزم، من همیشه در رؤیای بازگشت امپراتوری پدرم بودهام و انتقام از سلطان عثمانی، که همهچیز را – حتی جان پدرم و برادرانم را – از من گرفت. سالهای زیادی را با همین رؤیا گذراندهام و دخترم مارتا هم در این رؤیا با من شریک است. اما شوهرم همچنان، همانطور که میگویی، دودل است و من پیوسته میکوشم قانعش کنم.»
زینو تنهاش را به سمت او خم کرد و حالتی شرورانه در چهرهاش نشست؛ انگار چشمهایش عوض شده بود. با شور و حرارت گفت: «پس بیایید تلاشهایمان را یکی کنیم تا قانعش کنیم. دیدارهای بعدی مرا با اوزون حسن در موقعی ترتیب بده که سرگرم کارهای کشور نیست و کسی کنارش نیست که آزارش بدهد؛ آنوقت من قطعاً نظرش را عوض میکنم.» بعد به عقب تکیه داد، در حالی که چشمهایش هنوز به دسپینا دوخته بود تا ببیند چقدر برای این مأموریت مصمم است.
در روزهای بعد از این دیدار، ملاقاتهای زینو با پادشاه بیشتر شد؛ پادشاه بیشتر از یک سفیر، مثل یک دوست صمیمی با او رفتار میکرد. با هم غذا میخوردند، گپ میزدند و شوخی میکردند و فاصلهها از میانشان رفته بود، بهویژه که دسپینا با خویشاوندش مثل پسرخواهرش رفتار میکرد؛ برای همین زینو هر وقت میخواست میتوانست به دیدار دسپینا و پادشاه برود.
وقتی زینو حس کرد فضا برای قانع کردن اوزون حسن به جنگ مناسب شده، تصمیم گرفت موضوع را با دسپینا طوری مطرح کند که پادشاه بیدرنگ و بیهیچ تردیدی این تصمیم را بپذیرد.
دسپینا از کینهٔ سلطان محمد عثمانی لبریز بود و تصمیم گرفت خودش به تنهایی تحریک پادشاهیهای مسیحی علیه سلطان محمد را شروع کند. از کاخ اوزون حسن نامههایی به پادشاهان اروپا و گرجستان فرستاده شد تا آنها را به پیوستن به این ائتلاف ترغیب کنند. او خودش و با خط خودش این نامهها را مینوشت، چون میخواست به دعوتهای مشارکت رنگ و بوی ویژهای بدهد و اهمیتی فوقالعاده به آنها ببخشد؛ و بعد منتظر جواب نامههایش ماند. زینو هم منتظر بود جمهوریاش ناوگانی برای این نبرد آماده کند و همانطور که قول داده بود، سلاحها را برای اوزون حسن بارگیری کند.
همه منتظر لحظهٔ مناسب بودند، و آن لحظه این بود که خبر برسد ناوگان ونیزی به سواحل قرمان در جنوب آناتولی رسیده، قلعههای مشرف به ساحل را برای تأمین مسیر ناوگان گرفته، و بعد به سمت شمال پیشروی کرده است، همزمان با لشکرکشی زمینیای که اوزون حسن قرار بود از شرق انجام دهد.
بعد از حدود ۲۰ ماه انتظار، ونیز ناوگانی بزرگ به ساحل اقلیم قرمان فرستاد و پس از گلولهباران و ویران کردن قلعههای بسیار، قلعههای زیادی به دست ونیزیها افتاد. امیرانی از قرمان به فرماندهی پیر احمد، که به اوزون حسن وفادار بود، منصوب شدند. شورشیان قرمان که وفادار به پیر احمد بودند، هم در داخل و هم آنسوی دریا، به کاروانهای عثمانی حمله میکردند؛ برای همین امارت دچار آشوب شد و بیشتر نیروهای عثمانی از آنجا عقب کشیدند، و این همان نشانهٔ مورد انتظار برای پیشروی اوزون حسن از شرق بود.
عثمانیها بعد از جمع کردن نیروهایشان و فهمیدن اینکه پیر احمد، حاکم قرمان، در برقراری ارتباط میان اوزون حسن و ونیزیها نقش داشته، سپاه بزرگی به قرمان فرستادند؛ چون بعضی از آن نامههایی که برای پادشاهان اروپا فرستاده شده بود به دست جاسوسان عثمانی افتاده بود و کل نقشه را برملا کرده بود.
قرمانیها شکست خوردند و پیر احمد به سوی اوزون حسن عقب کشید و مملکتش را به دست عثمانیها رها کرد. عثمانیها با فرماندهان قلعههایی که ونیزیها گرفته بودند تماس گرفتند و با پول قانعشان کردند که وفاداریشان را عوض کنند. این افراد هم وقتی فهمیدند رهبرشان به ایران گریخته، قلعههایشان را به عثمانیها تسلیم کردند و به این ترتیب امیر قرمان همهچیزش را از دست داد.
سلطان محمد دوم هیئتی عالیرتبه فرستاد تا با اوزون حسن دیدار کند و پیشنهاد توافق صلح بدهد. اوزون حسن در تالار پذیرایی کاخش نشسته بود و منتظر این هیئت بود؛ به او گفته بودند هیئتی بزرگ است و هدایا و نامهای از سلطان محمد دارد برای بستن پیمان دوستی و همکاری و پایان دادن به جنگهای میانشان. برای همین اوزون حسن میان وارد شدن به جنگ و پذیرفتن هیئت دودل شد، هرچند خودش بیشتر مایل بود توافقنامه را امضا کند و به همهٔ آن درگیریها پایان بدهد.
دسپینا از ورود هیئت به تبریز باخبر شد. همان صبح کسی را فرستاد تا زینو را از خواب بیدار کند. زینو صدای کوبیدن محکمی را بر در اتاقش شنید و با حالی کسل از تخت بلند شد و در را باز کرد؛ فرستادهٔ ملکه آنجا بود و میگفت هرچه زودتر نزد او برود.
چند دقیقه بعد، سفیر در راهروها میدوید تا به تالار ملکه برسد و او را در حالی یافت که منتظرش بود، مضطرب و لرزان: «چرا دیر کردی زینو؟ نمیدانی هیئت سلطان محمد دوم امروز برای دیدار با پادشاه میآید؟»
زینو با کمی ناراحتی جواب داد: «از رسیدنشان خبر داشتم، ولی نمیدانستم امروز پادشاه را میبینند. ای ملکه، مرا ببخشید.»
ملکه هنوز مضطرب بود و گفت: «باید پیش از ورود هیئت نزد پادشاه برویم و قانعش کنیم که از پذیرفتن آنها خودداری کند؛ چون اگر بپذیرد، توافقنامه را امضا میکند و صلح برقرار میشود، و این چیزی نیست که ما بخواهیم. من میخواهم به هر وسیلهای شده انتقام خودم و خانوادهام را از عثمانیها بگیرم.»
زینو که تا حدی به حرف خودش مطمئن بود، گفت: «قطعاً همینطور است. او هرگز هیئت را نمیپذیرد و کاری میکنیم که خیلی زود به آنها اعلان جنگ کند.»
پادشاه در تالار بزرگ پذیرایی بر تختش نشسته بود و وزیران و بزرگان، از جمله شیخ ابوبکر طهرانی، دورش بودند. در اطراف تالار هم سربازان گارد سلطنتی با تمام تجهیزات برای استقبال از هیئت صف کشیده بودند.
زینو وارد تالار شد، نزدیک پای پادشاه دو زانو نشست و گفت: «سرورم، پادشاها، میخواهیم نشستی خصوصی با حضور شما داشته باشیم، با من، ملکه دسپینا و امیر پیر احمد که تازه از قرمان آمده. موضوع بسیار فوری است و تأخیر نمیپذیرد؛ میخواهیم پیش از ورود هیئت با شما صحبت کنیم.»
پادشاه سرش را بالا آورد و با حرکتی سریع دست، دستور داد همهٔ کسانی که در تالار بودند بیرون بروند. آهی پر از خشم از سینهٔ شیخ ابوبکر طهرانی بیرون آمد، چنانکه نزدیک بود پادشاه بشنود؛ اما او هم اطاعت کرد و با بقیه بیرون رفت.
ملکه دسپینا وارد شد و پشت سرش امیر پیر احمد آمد، در حالی که زینو هنوز مقابل پادشاه دو زانو نشسته بود. ملکه به او دستور داد بایستد تا در صحبتش قانعکنندهتر باشد، نه اینکه در آن حالت خفتبار بنشیند. بعد سخنش را اینطور شروع کرد: «ای پادشاه، شما میدانید که سلطان محمد دوم امپراتوری ما ترابوزان را نابود کرد و پدرم و برادرانم را کشت، و میان شما و پدرم عهد دفاع از امپراتوری بود، اما شما به دلیلی این کار را نکردید. آنان بر گردن شما دَینی دارند که باید ادایش کنید ای پادشاه، و نباید آن را فراموش کنید. از وقتی سلطان خون پدرم و برادرانم را ریخت و مملکتم را ویران کرد، دل و روح من آرام نگرفته است.»
اینجا زینو وارد بحث شد تا موضوع را از جنبهٔ عاطفیای که دسپینا مطرح میکرد، به جنبهٔ عقلانی بکشاند؛ چون پادشاهان در تصمیمهایشان عقل را حاکم میکنند، نه احساس را. پس شتابزده گفت: «سرورم، جناب پادشاه…»
بعد نفسی عمیق کشید و ادامه داد: «جمهوری ونیز به شما قول پشتیبانی نامحدود و حمایت بیپایان داده، اگر تصمیم بگیرید با سلطان محمد دوم وارد جنگ شوید؛ تمام سرزمین آناتولی از آنِ شما میشود و جزایر و بنادر غربیاش از آنِ ما. سلطنت قرمان زیر حمایت شما قرار میگیرد و مرزهایتان به مرز سلطان ممالیک، که متحد شماست، میرسد. التماستان میکنم هیئت عثمانی را به حضور نپذیرید، سرورم، و همانطور که آمدهاند برشان گردانید و اعلان جنگ کنید؛ چون آنها چشم به پادشاهی شما دوختهاند و، همانطور که میدانید، سلطان عثمانی تا وقتی سرزمینتان را زیر سلطهٔ خود نبیند، دست برنمیدارد.»
اینجا دسپینا حرفی زد تا از تندی لحن کم کند؛ انگار به کاری که پشت سر پادشاه و بیاطلاع او کرده بود اعتراف میکرد. گفت: «من با خط خودم به پادشاهیهای مسیحیای که با آنها در ارتباطیم نامه نوشتم تا در این جنگ با ما شریک شوند، و بهزودی با سپاهیان فراوان جواب مثبت میدهند. پادشاه گرجستان هم قبول کرده در دورترین نقطهٔ شمالشرق آناتولی جبههای در برابر عثمانیها باز کند تا نیروهایشان را پراکنده کند. ما حالا در اوج قدرتیم و همه دور و برمان میخواهند از شر عثمانیها خلاص شوند؛ این فرصتی است که دیگر تکرار نمیشود، ای پادشاه.»
و بلافاصله بعد از او پیر احمد به حرف آمد: «ای پادشاه، میدانید که سلطنت قرمان در هر کاری که بکنید با شماست. من هنوز فرماندهان و سربازان زیادی دارم که منتظر دستور مناند تا به پشت لشکر عثمانی بزنند و خطوط تدارکاتشان را قطع کنند.»
اوزون حسن بیآنکه حرفی بزند به آنها گوش داد. یکی پس از دیگری حرف میزدند، انگار از قبل برای این صحنه تمرین کرده بودند و میدانستند چطور با او صحبت کنند، چطور قانعش کنند و چه چیزهایی او را برمیانگیزد یا بازمیدارد. تا جایی ادامه دادند که دیگر حرفی نماند؛ پادشاه از تخت بلند شد و با بلندترین صدایش فریاد زد: «همین الان صدراعظم را پیش من بیاورید.»
صدراعظم با پشتی کمی خمیده وارد شد و منتظر دستور پادشاه ایستاد؛ دستوری که جای هیچ بحثی باقی نمیگذاشت. تا این لحظه پادشاه عقلش را به دست همسرش و سفیر ونیز سپرده بود تا هر طور میخواهند با آن بازی کنند، و صدای عقل را، که صدراعظم و شیخ ابوبکر طهرانی نمایندهٔ آن بودند، از خودش دور کرده بود. بعد با صدای بلند فریاد زد، انگار نمیخواست دیگر بحثی در کار باشد: «هیئت را رد کنید و بگذارید بیهیچ استقبال و بدرقهای بروند؛ بگذارید پیش سلطان عثمانی برگردند و خبر جنگ را به او بدهند.»
بعد به صدراعظم دستور داد برای جنگ آماده شود و امیران و حاکمان اقلیمها را فرا بخواند تا سربازانشان را برای پیوستن به او در نبردی سرنوشتساز علیه سلطان محمد عثمانی بفرستند.
هر یک از این سه نفر هدفی در سر داشت که به هر قیمتی میخواست به آن برسد، حتی اگر بهایش دریایی از خون و قربانی باشد. دسپینا میخواست انتقام پدر و برادرانش را بگیرد و رؤیای بازگشت امپراتوری پدرش را برای خودش و فرزندانش محقق کند. هدف زینو این بود که عثمانیها شکست بخورند و به قلمرو کوچکی در شهر بورسا (پایتختشان) محدود شوند تا دیگر تهدیدی برای جمهوریاش در دریای مدیترانه و خطری برای پادشاهیهای اروپای شرقی نباشند، و جمهوری ونیز همهٔ جزایر مدیترانه را به دست بیاورد و بر بنادرش مسلط شود و از وضع کنونی قدرتمندتر و ثروتمندتر شود. و پیر احمد که تمام سلطنت قرمان را به نفع عثمانیها از دست داده بود و در نظر آنها خائن بود، ناچار بود از شرشان خلاص شود و قدرتشان را نابود کند تا بتواند دوباره به تخت سلطنتش برگردد.
اینها سه جویبار گدازهٔ سوزان آتشفشان بودند که کینهای عمیق در دل اوزون حسن ریختند؛ و وقتی خشم تمام وجودش را پر کرد، جلوی فکر منطقیاش را گرفت. فرصت مناسبی بود تا تصمیمی آغشته به خشم مرگبار صادر شود.
بعد از این نشست داغ، آنها از تالار سلطنتی بیرون رفتند و پادشاه را تنها گذاشتند تا تصمیمی را که مدتها منتظر شنیدنش بودند بگیرد. هنگام خروج دیدند صورتش سرخ شده، رگهای گردنش متورم و حرکاتش تند شده است؛ همه نشانهٔ خشم شدید و عزم راسخش بر کاری بزرگ بود. و در آن تالار، حلقهٔ دیگری از زنجیرهی آتش شعله کشید.
* * *
نبرد اوتلُقبلی – سال ۱۴۷۳ میلادی
در نزدیکی ارزنجان، شرق آناتولی
هیئت اعزامی سلطان محمد به استانبول برگشت و خبری بد برایش آورد: سلطان محمد فاتح فهمید اوزون حسن تصمیم به جنگ گرفته است. برای همین دستور داد ارتش در شهر «ینیشهر»، نزدیک بورسا، جمع شود و گردانهای گوناگون از سراسر آناتولی آمدند تا ارتشی بزرگ تشکیل دهند که تعدادش حدود ۸۰ هزار جنگجو برآورد میشد. توپهای عظیمی را هم با خود میکشیدند؛ همان توپهایی که در محاصرهٔ قسطنطنیه به کار رفته بود.
جلوی ارتش بزرگ، گردانهای «اکنجی» (مسئول تدارکات و اطلاعات) حرکت میکردند؛ گردانهایی بسیار کارکشته که باید مطمئن میشدند راههای عبور ارتش سالم است و کمین دشمن در آنها نیست، و تأمین تدارکات این ارتش عظیم هم با آنها بود.
ارتش به سمت «سیواس» رفت و مردم شهر با شادی و سرود به استقبالش آمدند. آنجا سلطان محمد فاتح نیروهایش را سه بخش کرد: بخش اصلی از ینیچریها و گارد ویژه بود و خود سلطان فرماندهیاش را بر عهده داشت؛ فرماندهی جناح راست را به پسرش بایزید، حاکم «آماسیا»، سپرد و جناح چپ را امیر مصطفی، والی وفادار «قرمان»، فرماندهی میکرد.
همینکه ارتش روستای «سیواس» را پشت سر گذاشت و به سمت شرق رفت، زمین عوض شد و به منطقهای کوهستانی با ناهمواریهای دشوار تبدیل شد که خطوط تدارکات را تهدید میکرد و حرکت را کند میکرد. ارتش راهش را به سمت آنکارا ادامه داد و از آنجا به «ارضروم» – یا «ارض الروم» چنانکه عربها میگویند – رفت و بعد به منطقهای کوهستانی و نیمهبیابانی به نام «اوتلُقبلی» رسید.
وقتی ارتش به فرات رسید، نزدیک کرانهاش ایستاد و در کرانهٔ مقابل ارتش اوزون حسن را دید که ارتفاعی مشرف بر رودخانه را در اختیار گرفته بود. پای تپه هم گردان شناسایی ایستاده بود که ساحل مقابل رودخانه را گرفته بود؛ به این ترتیب دو سپاه روبهروی هم قرار گرفتند و چیزی جز رود فرات میانشان فاصله نمیانداخت. در تابستان عمق رودخانه کم میشود و جزیرههای شنی در میانش پدیدار میشود که سوارکار میتواند به آنها برسد.
ارتش عثمانی مجبور شد نیروهایش را در جایی نامناسب مستقر کند؛ زمین ناهموار بود و نمیتوانست نیروهایش را آرایش رزمی بدهد، و توپخانهاش را هم آنطور که میخواست نمیتوانست بچیند. جلویش رودخانهای گِلی بود و آنسوی رودخانه گردان شناسایی اوزون حسن، و پشتش زمین بلندی که تمام سپاه اوزون حسن بر آن مستقر بود. ارتش سلطان محمد فاتح ایستاد و دوباره میدان نبرد را بررسی کرد.
حالا کمی به وقایع بعد از بیرون کردن هیئت عثمانی برگردیم…
اوزون حسن بعد از بیرون کردن هیئت عثمانی، دستور داد ارتش به سمت آناتولی حرکت کند و گردانها با عجله از دیگر استانها جمع شدند. عیب این ارتش این بود که از پادشاه حقوق نمیگرفت و کاملاً به فرماندهانش – همان حاکمان اقلیمهای مختلف سراسر مملکت – وابسته بود. هر سرباز سلاحش را از فرماندهٔ اقلیم میگرفت و این سربازان نیروی حرفهای نبودند؛ بنا بر نیاز و بدون حقوق به کار گرفته میشدند. خانوادههایشان چشمانتظار غنایم چپاول و غارت بودند، و برای همین ارتش اوزون حسن با همهٔ گردانها و رنگارنگی و اختلاف تسلیحاتش، هرگز ارتشی یکدست و هماهنگ و منظم با سازماندهی واحد نبود.
هر گردان به فرمان فرماندهٔ خودش، که کاملاً به او وفادار بود، عمل میکرد؛ پس ارتش مجموعهای از گروههای پراکندهٔ جنگجو بود که هرگز با هم کار نکرده بودند، تواناییهای همدیگر را نمیشناختند و جز پادشاه فرماندهٔ مرکزی نداشتند. اگر ارتباطشان با پادشاه قطع میشد، شیرازهٔ ارتش از هم میپاشید. با این حال، ارتش اوزون حسن خوشلباس و رنگارنگ بود؛ سربازانش زرههای آهنین منقوش میپوشیدند و کلاهخودهای درخشانی بر سر میگذاشتند که چهرهٔ صاحبانشان را میپوشاند. تنومند و خوشقامت بودند و به شجاعت و مهارت جنگی بر پشت اسب شهرت داشتند.
اوزون حسن از زینو خواست در این نبرد همراهش باشد تا شجاعت سربازان و قدرت ارتشش را با چشم خودش ببیند. ارتش از تبریز به سمت غرب حرکت کرد تا به «آقشهر» رسید و آنجا را غارت کرد و بعد شهر «توکات» را هم غارت کرد. پشت سرش شهرهای ویران، روستاها و قبایلی بر جا گذاشت که در پی انتقام از این ارتش بیانضباط بودند و وحشت در شهرهای شرق آناتولی پخش شد. مردم روستاها و مزرعههایشان را رها کردند و از ترس آنچه ارتش اوزون حسن ممکن بود سرشان بیاورد، به کوهها گریختند.
اوزون حسن بالای تپهای مشرف به رودخانه ایستاد و زینو و چند فرماندهاش نزدیک او بودند. زینو در تمام راه او را به شور و هیجان میآورد و از ترس اینکه پادشاه نظرش را عوض کند و با عثمانیها صلح ببندد، تشویقش میکرد به ادامهٔ جنگ. وقتی پادشاه بالای آن تپه ایستاد و گردانهای منظم عثمانی را دید که صف کشیده بودند، رو به زینو کرد و گفت: «عجب دریای بزرگی!»
پادشاه همان لحظه فهمید خطای بزرگی کرده است، اما بعد از جمع کردن سپاه و آماده کردن تجهیزات برای این نبرد سرنوشتساز، دیگر راه برگشتی نداشت. با خشم به زینو نگاه کرد، چون زینو کوشیده بود قدرت ارتش عثمانی را کوچک جلوه بدهد، و بیاعتنا به حرفهای او لگام اسبش را کشید و به سمت خیمهاش رفت و فرماندهان ارتش را برای نشست فراخواند.
جزیرههای شنی در بستر رودخانه پدیدار شده بود، اما هیچکس نتوانسته بود استحکام شنهایش را امتحان کند؛ نیروها روبهروی هم ماندند و هیچکس تکان نخورد. ناگهان یکی از گردانهای عثمانی با تمام قدرت و سرعت، غیرمنتظره، مثل موجی کوبنده از سواران و نیزهداران از رودخانه گذشت. آنطرف، بیآنکه منتظر دستور اوزون حسن بماند، پسرش امیر زینل گردانش را برای مقابله با مهاجمان جلو برد و اولین درگیریها در میانهٔ فرات شروع شد. نبردی بسیار شدید درگرفت و هر گردان تا پای جان میکوشید پایداری کند، تا جایی که فرات از خون کشتهها سرخ شد، سواران از اسب افتادند و تیرها و نیزهها تن جنگجوها را دریدند. اجساد و اعضای بریده در رودخانه فرو افتادند و آبش را سرخ کردند. فریاد زخمیها با غریو جنگ درآمیخت، غبار نبرد فضا را پر کرد و جز تیغههای شمشیری که بالا میرفت و قربانیاش را از پا درمیآورد، چیزی دیده نمیشد. سواران از اسبهایشان سرنگون شدند و پای بعضی دیگر در رکاب گیر کرد و اسبها بدنشان را از میان آن برکهٔ خون بیرون میکشیدند. چون بستر رودخانه گِلی بود، بسیاری زیر سم اسبها یا زیر پای جنگجویان غرق شدند، در حالی که نیروهای اصلی هر دو سپاه از دور نتیجهٔ این نبرد را تماشا میکردند.
نبردی سخت، دردناک و مرگبار بود که هزاران نفر از هر دو طرف در آن کشته شدند. زینو از بالای تپه نبرد را میدید و میکوشید همهٔ رویدادهایش را ثبت کند تا برای «مجلس ده نماینده» بفرستد؛ آنها منتظر جزئیات این رویارویی بودند. جنگ تا شب ادامه داشت؛ وقتی شب شد گردانها عقب کشیدند و فریاد زخمیها تمام شب فضا را پر کرد. اسبهای بیسوار از رودخانه بیرون آمدند و بعضی دیگر از درد زخمهایشان شیههٔ مرگ سر دادند. رودخانه پر شد از خون، نیزههای فرورفته در اجساد و زرههایی که صاحبانشان در کشتار یا فرار رها کرده بودند؛ جسد مردگان با لاشهٔ اسبها روی هم انباشته شد و جریان آب آنها را با خود میبرد. منظرهٔ بسیار دردناکی بود.
سلطان محمد فاتح فرمان داد ارتش تمام شب بیدار بماند؛ جنگجویان با لباس و سلاح و پوتینهایشان بمانند و اسبها زینشده بمانند؛ چون ارتش عثمانی در منطقهای با ناهمواریهای سخت اردو زده بود که استفاده و جابهجایی توپها را محدود میکرد. برای همین ارتش تمام آن شب با زحمت بسیار توپها را جابهجا کرد و خطی از آنها روبهروی ارتش اوزون حسن چید. بعد ارابههای آذوقه را جلوی آنها گذاشت و با زنجیرهای کلفت به هم بست تا سواران آققویونلو نتوانند خطوط دفاعی را بشکنند و به گردانهای توپخانه برسند.
صبح، امیر مصطفی، پسر سلطان محمد دوم، با گردانهایش به سرعت از رودخانه گذشت، چون دید ارتش آققویونلو با تمام قوا از ارتفاعی که بر آن مستقر بود سرازیر شده است. این کار جلوی ارتش مهاجم را گرفت تا نتواند از قدرت ضربهٔ اولش برای فلج کردن ارتش عثمانی استفاده کند. بعد امیر مصطفی از میان رودخانه عقب نشست و به نیروهای اصلی ارتش برگشت تا میدان را برای آتش توپخانه خالی بگذارد.
توپخانهٔ عثمانی ارتش اوزون حسن را درو کرد، تلفات سنگینی به آن زد، صفوفش را از هم پاشید و بهشدت تضعیفش کرد. بعد دو ارتش با تمام نیرو درگیر شدند. فضا پر از گردوغبار و دود شد، اسبها روی صاحبانشان افتادند، رودخانه از لاشه و خون و اعضای تکهتکه پر شد و همهجا از غرش توپها، فریاد زخمیها، ضربهٔ شمشیرها و نعرهٔ جنگجوها لبریز بود. در این میان یکی از سواران سپاه عثمانی توانست امیر زینل – پسر اوزون حسن و فرماندهٔ جناح راست ارتش پدرش – را بکشد، سرش را از تن جدا کند و بر سر نیزه بالا ببرد. وقتی امیر اوغورلو محمد – پسر دوم اوزون حسن و فرماندهٔ جناح چپ ارتش – سر برادرش را بالای نیزه دید، از میدان نبرد گریخت و ارتش از طرف جناح او شروع کرد به فروپاشیدن.
وقتی اوزون حسن این صحنه را دید، فهمید شکست حتمی است و چارهای جز فرار از میدان نبرد ندارد؛ زینو هم فهمید تمام برنامههایش نقش بر آب شده است.
اوزون حسن در این نبرد شکستی جبرانناپذیر خورد و در نهایت به تبریز برگشت؛ ۱۵ هزار کشته از سپاهیانش و ۱۰ هزار اسیر بر جا گذاشته بود، و هر کس از میدان نبرد گریخت، گردانهای اکنجی تعقیبش کردند و کارش را تمام کردند.
اوزون حسن شکستخورده به کاخش در تبریز برگشت؛ درهمشکسته بود و از افسردگی طولانی رنج میبرد. از غذا بیزار شد، از مردم کناره گرفت، کمخواب شد و تنش لاغر شد؛ هیچکس را نمیپذیرفت و در جناح خودش از همه دور و منزوی شد. همسرش دسپینا متوجه لاغری شدید و دلزدگیاش از زندگی شد و کوشید او را به حال سابق برگرداند، اما نتوانست. دستهایش آزاردهنده میلرزید و دیگر نمیتوانست غذا و نوشیدنی را به دهانش برساند؛ این پادشاه حالا کسی را لازم داشت که لقمه در دهانش بگذارد و آب به او بدهد، چون دستهایش یاریاش نمیکردند.
دسپینا شروع کرد به بازنگری در محاسباتش، چون شوهرش جلوی چشمهایش از هم میپاشید و پادشاهیاش هم همراه او در معرض نابودی بود. برای همین آرامآرام پسرش مقصود را به سمت کرسی حکومت هدایت میکرد و میکوشید توجه برادرانش را جلب نکند؛ اما هر یک از برادران به همین شکل فکر میکرد و کار مشابهی میکرد تا حقش را بر کرسی پادشاهی پس از رفتن پدر تضمین کند.
بلندپروازی اوزون حسن برای پیشروی در غرب و جنگ با عثمانیها تمام شد و او همهٔ توانش را به کار گرفت تا مملکتش را از فروپاشی نگه دارد. شروع شورش را در ایالتهای دوردست حس کرد؛ برای همین کوشید مالیاتها را کم کند و برای زندگی مردمش نظامهای منظمی بگذارد. از ابوبکر طهرانی خواست قوانینی را که صادر کرده بود در کتابی به نام «دستور حسن بیک» گرد آورد. قلمرو او هنوز وسیع بود و عثمانیها برای تسلط بر آن تلاشی نکردند، بلکه به شکست دادنش و نگه داشتن شرق آناتولی بسنده کردند؛ او هنوز دیاربکر، تبریز، فارس، عراق و آذربایجان را در اختیار داشت.
در این مدت، زینو راهنمایی ارمنی پیدا کرد که میتوانست او را از گذرگاههای کوهستانیای که بسیاری از مردم نمیشناختند عبور بدهد، و از تبریز گریخت. بعضی از همراهانش در ایران ماندند و نمیخواستند به ونیز برگردند؛ حالا کمی پول به دست آورده بودند و نمیخواستند زندگی طردشدگان را تجربه کنند، چون نظام طبقاتی ونیز هنوز آنها را زندانی سابق میدانست و همین به خودشان و فرزندان و نوادگانشان اجازه نمیداد در آینده به هیچ منصب دولتی برسند.
اوزون به فکر پایان حتمی خودش افتاد؛ برای همین شروع کرد به حمایت از طریقتهای صوفیهٔ سنی و لغو مالیاتهایشان، و طریقتهای صوفی با گرایش شیعی معتدل را هم نادیده نگرفت، هرچند به تعقیب طریقتهای باطنی افراطی پرداخت که بهطور چشمگیری در حال گسترش بودند. در همین دوران دستور داد قرآن کریم به ترکی ترجمه شود تا تودههای مردم ترک بتوانند معانیاش را بفهمند؛ چون دیر متوجه خطر فرقههای باطنی شده بود که متون دین را هر جور میخواستند تفسیر میکردند.
یک روز شایعهٔ قویای پیچید که پادشاه مرده است؛ برای همین پسرانش برای تصاحب بزرگترین شهرها و وسیعترین مناطق دستبهکار شدند و پسرش اوغورلو محمد (یعنی محمد خوشاقبال) جدایی شهر شیراز و نواحیاش را اعلام کرد؛ بعد که مطمئن شد پدرش هنوز زنده است، از ترسش ناچار شد به استانبول فرار کند. وقتی به استانبول رسید، سلطان محمد فاتح استقبال خوبی از او کرد و دخترش «گوهر سلطان» را به عقدش درآورد. اوغورلو محمد در استانبول ماند و از تخت پادشاهی پدرش و درگیریهایی که بعد از مرگ او درگرفت دور ماند.
یک روز سرد زمستان، در ژانویهٔ سال ۱۴۷۸ میلادی، دسپینا نزد همسرش اوزون حسن رفت و او را در حالی یافت که بهشدت میلرزید و عرق از پیشانیاش میریخت. دسپینا کوشید جام آبی را به لبهایش نزدیک کند، اما اوزون حسن با دستش آن را پس زد، رویش را برگرداند، چند لرزش شدید کرد و ناگهان تنش از حرکت ایستاد.
دسپینا فریادی بلند و طولانی کشید و روی تنش افتاد تا بیدارش کند. ندیمهها دواندوان آمدند تا او را از آن جسد بیجان دور کنند. یکیشان لحافی آورد و روی صورت اوزون حسن کشید و ملکه را بردند تا جنازه دور از چشمهای گریانش آماده شود.
بعد از مرگ پادشاه، کشور در گرداب درگیری افتاد و هر یک از پسران برای رسیدن به تخت سلطنت از قدرتش استفاده کرد. اوزون حسن نه وصیتنامهای گذاشته بود و نه نظامی برای انتقال قدرت بعد از خودش. در نهایت قدرتمندترین برادر، یعنی یعقوب بیگ، توانست امور را به دست بگیرد و برادرانش را شکست بدهد.
یک روز نیروی نظامی به فرمان سلطان یعقوب به کاخ دسپینا آمد و پسرش، شاهزاده مقصود را بازداشت کرد، بیآنکه بگوید کجا میبرندش. دسپینا با گریهای سوزان برای پسرش زاری کرد و دست به دامان هر کدام از بزرگان کشور شد که میشناخت تا نزد سلطان یعقوب میانجیگری کنند و آزادی او را بخواهند. اما فایدهای نداشت، چون مرکز قدرت از کاخ او به کاخ یعقوب رفته بود و هیچکس نمیخواست میانجی کسی شود که سلطان از او بیزار است. دسپینا هم به شکایت از بخت خودش پرداخت که بعد از از دست دادن همهٔ قدرتش او را به این روز انداخته بود.
یک روز که با دخترانش در کاخش نشسته بود و منتظر هر خبری از پسرش مقصود بود، خبر آمد که او در زندان مرده است. روی زمین افتاد، فریادی شدید کشید و بیهوش شد؛ دو خواهرش گریه و زاری و شیون کردند و خدمتکاران گریستند. کاخ سرتاپا به اتاقهایی سیاه بدل شد که ماتم آنها را پر کرده بود، جایی اندوهبار و نفرتانگیز که هیچ جلوهای از نعمت نمیتوانست آن را از تاریکیای که در آن زندگی میکرد بیرون بیاورد.
چند ماه که گذشت، دسپینا از طرف سلطان یعقوب بر جان خودش و دو دخترش بیمناک شد؛ پس تصمیم گرفت فرار کند و همهچیز را پشت سر بگذارد. با دو دخترش و چند خدمتکار تغییر چهره داد و در قالب کاروانی کوچک از آدمهای نزدیک به غرب گریخت. این کاروان از همهچیز میترسید، حتی از بردن اسم افرادش؛ کاروانی اندوهبار و پر از اشک بود. دسپینا و دو دخترش در دمشق ماندگار شدند و همهچیزشان را پشت سر گذاشتند: کاخها، اموال و قدرت گذشتهشان. در ایران فقط دخترش مارتا، همسر حیدر، برایش مانده بود. او با دو دخترش مثل هر زن دمشقی دیگری در خانهای ساده زندگی کرد.
وقتی میرزا به اینجا رسید، چهرهاش دگرگون شد، انگار موضوع دیگری را از خاطرش به یاد آورده بود. گفت: «دنیای آدمها همین است؛ هیچوقت در آن امانی نیست. دسپینا، دختر امپراتور ترابوزان و همسر پادشاه اوزون حسن – بزرگترین سلاطین سرزمین ایران، عراق و آذربایجان – اینطور پنهانی، ترسان و هراسان از همهچیز اطرافش فرار میکند و میکوشد سقفی پیدا کند که سایهاش شود و زمینی که تاب حملش را داشته باشد. او نتیجهٔ شوم کارهای خودش را چشید؛ پس پاک و منزه است خدایی که تغییر نمیکند.»
* * *
کاخ سلطان یعقوب فرزند اوزون حسن – تبریز ۱۴۷۹
میرزا روی صندلیاش نشست و پرسید: «به کجا رسیدیم؟»
یکی از نویسندگان جواب داد: «به وفات اوزون حسن و فرار دسپینا به شام.»
میرزا گفت: «بله، یادم آمد.» و ادامه داد:
«پس از مرگ اوزون حسن، کشور در گرداب درگیریهایی پی در پی افتاد تا آنکه یعقوب بن اوزون، بعد از کشتن و شکست دادن برادرانش، توانست بر کرسی پادشاهی بنشیند. اما این درگیریها چندین سال ادامه پیدا کرد و مملکت را ضعیف کرد و اقتصاد و راههای تجاری و تولید کشاورزیاش را نابود کرد؛ کشور فقیر شد و ثروت سرشاری که در دوران اوزون به آن شهرت داشت از بین رفت و امیران اقلیمها به فکر جدایی و تأسیس دولتهای مستقل برای خودشان افتادند.»
سلطان یعقوب با تمام تجهیزات نظامیاش بر تخت نشست؛ اندوهگین بود، کلاهخود بر سر داشت و زره زیبایی را که با نقشهای زرین منقوش بود پوشیده بود. از همهچیز اطرافش خشمگین بود، چون از هیچ نبردی برنمیگشت مگر اینکه مجبور میشد وارد نبرد دیگری شود؛ شورشیان در سلطنت زیاد شده بودند و او باید از شرشان خلاص میشد و سیطرهاش را بر این سرزمین پهناور تحمیل میکرد، و رها کردن حتی یک شورشی میتوانست حکومتش را سست و نابود کند.
صدراعظم، قاضی عیسی ساوجی، دستهٔ بزرگی از اسناد در دست، مقابلش ایستاد و منتظر ماند تا سلطان کمی آرام بگیرد. سلطان یعقوب با چالشهای بزرگی روبهرو بود؛ چون برگرداندن مملکت به قدرت پیشین نیاز به کار و تلاش و تصمیمهای فراوانی داشت تا به درگیریها و اختلافها پایان بدهد.
سلطان بعد از اینکه مدتی به اطرافش نگاه کرد، انگار دنبال چیزی میگردد که وجود ندارد، رو به صدراعظم گفت: «از تو میخواهم مالیاتها را ساماندهی کنی و بارشان را از دوش مردم سبک کنی، چون شاید دلیل این شورشهای بیپایان همین باشد؛ و میخواهم از این مالیاتها بهترین استفاده را بکنی و با آنها مدرسه و بیمارستان بسازی، پلها را تعمیر کنی و راهها را هموار کنی. میخواهم این کار سریع انجام شود، چون وقت نداریم.»
قاضی عیسی مردی دیندار بود و در دههٔ پنجاه عمرش؛ اواخر دوران اوزون حسن به او خدمت کرده بود، بعد سلطان یعقوب او را برگزید تا وزیر اعظم، یعنی همان صدراعظمش، باشد. قاضی مسئولیتهای بسیاری را به دوش میکشید و برای برآوردن خواستههای سلطان شبانهروز سخت کار میکرد. چهرهای نجیب داشت که آرامش را منتقل میکرد، ریش سفید چهرهاش را آراسته بود و هنوز عمامهٔ قضاوت را که حتی بعد از رسیدن به مقام صدراعظمی هم از سر برنداشته بود، بر سر میگذاشت.
قاضی گفت: «ای سلطان بزرگ، من نظری دارم.»
بعد مکث کرد تا ببیند سلطان چطور گوش میدهد، و وقتی سلطان نگاهش را به او دوخت و سراپا گوش شد، قاضی گفت: «سرورم، مالیاتها بهتنهایی برای همهٔ این کارها کافی نیست، چون کشور هنوز از مشکلات و درگیریها و جنگهایی میجوشد که بعد از مرگ پدرتان سلطان اوزون حسن از جایی که گمانش را نمیکردیم سر برآورد. پیشنهاد من این است که با عثمانیها و سلطنت مملوکی در قاهره توافقنامهٔ صلح امضا کنیم و به بندرهای مشرف به خلیج فارس توجه کنیم، چون آنها روزنههای دریایی ما به سمت هند و چین و جاوه و شرق آفریقا هستند. باید راههای زمینیمان را هم هموار کنیم و جادهای را که چین و بلاد شام را به هم وصل میکند احیا کنیم؛ اگر تجارت میان ما و همهٔ این کشورها رونق بگیرد، درآمد بیتالمال، همانطور که میدانید، بالا میرود، چون تجارت دریایی سود کلانی میآورد.»
چهرهٔ سلطان شکفته شد و از قاضی پرسید: «و از چند بندر میتوانیم برای تجارت استفاده کنیم؟»
قاضی گفت: «بندرهای زیادی داریم ای سلطان، اما مهمترینشان هرمز و بصره است. بندر هرمز نیازهای داخلی کشور را از واردات و صادرات تأمین میکند، ولی بندر بصره پذیرای کالاهایی میشود که از سرزمین چین و هند به سمت بلاد شام و آناتولی و از آنجا به سرزمین فرنگ در حرکتاند. اگر این دو بندر را تجهیز کنیم، تجارت شکوفا میشود و با تأمین امنیت راهها از سرزمین افغان تا تبریز، از آنها درآمد سالانهٔ کلانی به دست میآوریم.»
سلطان به حرفهای صدراعظم گوش داد و بعد گفت: «یک مشکل دیگر هم داریم ای صدر؛ طریقتهای باطنی اخیراً در کشور ما گسترش پیدا کردهاند و این خطری برای ما و مردم ماست، چون ریشهٔ اعتقاد مردم را هدف گرفتهاند. برای همین میخواهم مدارسی تأسیس کنیم که علما و فقها را پرورش بدهد تا در برابر این موج باطنی مقاومت کنند. من با طریقتهای صوفیه و زاویهها مشکلی ندارم، ولی همهٔ اینها امتی را زنده نمیکند و منسجم نمیسازد؛ چون تعدد طریقتهای صوفیه وفاداریهای متعدد میسازد و گاهی مشایخشان را تا حد پرستش تقدیس میکنند. من دینی حقیقی میخواهم که بر اصول شرعی معتبر استوار باشد.»
چهرهٔ صدراعظم شکفته شد و در جواب گفت: «سرورم، جناب سلطان، هرچه امر بفرمایید اجرا میشود. اما باید بدانید کار به ثبات نیاز دارد، و مرا در آنچه میگویم معذور بدارید؛ خویشاوند شما حیدر برای کاری نامعلوم نقشه میکشد، چون شکایت مردم از او و یارانش زیاد شده است؛ آدم میکشند، بچهها را به اسارت میبرند و در بازارهای بردهفروشی میفروشند، روستاها و مزارع را غارت میکنند و به هرچه دستشان برسد دستبرد میزنند؛ گمان میکنم شما هم دربارهٔ کارهایی که او در مناطق شمالی میکند شنیدهاید.»
سلطان مشتش را گره کرد و چهرهاش دگرگون شد، انگار خشم فروخوردهای علیه حیدر در دل داشت؛ پس گفت: «حیدر را به من بسپار و روی چیزهایی که دربارهٔ راهها و بندرها و مدارس گفتم تمرکز کن. من هر شش ماه یکبار گزارشی از وضعیت مملکت میخواهم.»
با گذشت زمان مدارس تأسیس شدند، کشور آباد شد، پلها ساخته شدند، راهها هموار شد و با عثمانیها و مملوکیان در شام توافقنامههایی امضا شد.
سلطان در احکام دین قاطع بود؛ نوشیدن شراب را ممنوع کرد و متخلفان از شریعت و قوانین را مجازات کرد. بندرهای کشور مثل بصره و هرمز به بزرگترین بندرهای منطقه تبدیل شدند. کشتیهای زیادی از هند و چین و شرق آفریقا میآمدند و میرفتند و شمارشان بیشتر شد، و کلانشهرهای افغانستان مثل بلخ و هرات به کلانشهرهای ایران مانند ری و اصفهان وصل شدند. فعالیت تجاری از آنها به سمت آناتولی و بلاد شام از راه بغداد، موصل و حلب رونق گرفت. کاروانها کالاها را از چین، هند و ماوراءالنهر به ایران و از آنجا به غرب، از راه استانبول و بندرهای شرق مدیترانه، و برعکس میبردند، و به این ترتیب جادهٔ ابریشم زمینی و راه دریایی ادویه رونق گرفتند.
با گشایش مدارس علمی و شرعی، تفکر دینی گسترش یافت؛ خانقاههای صوفیه جایگاهشان را نزد مردم از دست دادند و درویشها و رهبران طریقتهای صوفیه منزلتشان را باختند و درآمدی که از فقرا و تودههای مردم به دست میآوردند کم شد. این طریقتها بعد از اینکه پیروان زیادی را به نفع علما و فقها از دست دادند، دچار تنگنا و رنج شدند.
بهخاطر این درگیری میان دو طبقهٔ علمی و صوفیه، سلطان یعقوب کوشید از دعوتگران و فقها حمایت کند؛ ردای حمایتش را بر دوش آنها انداخت و نزدیکشان کرد، طوری که در گفتگو، مناظره و اقناع جرئت بیشتری پیدا کردند. در این هنگام صدای خانقاههای باطنی ضعیفتر شد و کماثرتر؛ حس کردند در آستانهٔ مرگی آراماند و برای نجات خودشان دست به کار شدند. از جملهٔ این خانقاهها خانقاه اردبیل بود که حیدر فرزند جنید – نوهٔ صفیالدین اردبیلی – رهبریاش را بر عهده داشت. او حس کرد سلطان یعقوب سنی پروژهٔ او را از بین میبرد؛ برای همین شروع کرد به پایهریزی اهدافش.
پیروانش شروع کردند به چپاول، غارت و راهزنی به بهانهٔ مبارزه با کفار در مرزهای شمال آذربایجان. در سال ۱۴۷۹، حیدر تصمیم گرفت با آن موج سهمگین علما و فقها روبهرو شود؛ برای مدیریت شورش راهی بهتر از طریقت شیخ بدرالدین پیدا نکرد، که سالها پیش در شهر «ایزنیک» (نیقیه) قیام کرده بود. هرچند شیخ بدرالدین در تلاشش شکست خورده و کشته شده بود، شاید موفقیت نصیب حیدر میشد.
حیدر حس میکرد در یک درگیری وجودی با سلطان یعقوب است؛ سلطانی که در نگاه او نمایندهٔ جریان سنیای بود که بر کینه نسبت به او و تلاش برای نابودیاش تربیت شده بود. عقلش درک نمیکرد که این چیزی جز یک درگیری سیاسی نیست، و پیوند خویشاوندی میانشان نه شفیع بود و نه تسکیندهندهٔ ترسهایش؛ او میدید پروژهٔ اجدادش در برابر این جریان سنی پیشرو، که یعقوب رهبریاش میکند، در آستانهٔ شکست است.
حیدر نخستین فتوای گستاخانه، تکاندهنده و غیرمنتظره را صادر کرد: وجوب جهاد علیه اهل سنت و مباح بودن خون، آبرو و اموالشان و مبارزه با هر کس که از آنها پیروی میکند، چون به گمان او آنها دشمنان اهل بیت بودند. این فتوا در واقع اعلان جنگ علیه همهٔ اهل سنت اطرافش و علیه سلطان یعقوب و اهدافش بود. این فتوا محصول تربیت باطنی او بود که باعث میشد همهٔ اهل سنت را در جایگاه دشمنانی بگذارد که نابودیشان واجب است، بیتوجه به پیوندهای خونی و خویشاوندی. بعد از آن فتوا به پیروانش فرمان جهاد داد، در حالی که هدف از آن غارت روستاهای سنینشین، کشتن و چپاول مردمشان، به اسارت بردن زنان و بچههایشان و فروش آنها در بازارهای بردهداری به طمع پاداش و ثواب بود. هرچه در حافظهاش از دوران کودکی انباشته بود سرریز شده بود؛ برای همین دیگر در این دنیا کسی را جز خودش و پیروانش نمیدید و در سوی دیگر، اهل سنت را میدید که وجودشان پروژهٔ او و پروژهٔ پدرانش را تهدید میکرد.
او برای رویارویی با واکنش پیشبینیشده از طرف پایگاه بزرگ سنی کشور، به پیروان بسیار زیادی نیاز داشت؛ برای همین عقیدهٔ شیخ بدرالدین را کاملاً پذیرفت و به طمع پیوستن طریقت افراطی و پرشمار بکتاشیه و پیروان «علیاللهی» نزدیک به عقیدهٔ بکتاشیه در جنوب آناتولی و سوریه، کوشید پایگاهی جامع برای همهٔ این طریقتها پیدا کند. پس واجبات شرعی و تعهدات دینی را از دوششان برداشت، همه را در قالب جماعتهای مسلح سازمان داد و فرماندهانشان را از میان پیروان قدیمیاش که به او و خانوادهاش وفادار بودند برگزید.
این افراد را در گردانهای مسلح سازمان داد و راه غارت و چپاول را برایشان باز کرد؛ این بهترین وسیله برای مهار تودهها و تسلط بر آنها بود، چون بیشترشان از قبایل فقیر و بیثبات بودند که در حاشیهٔ جامعهها و شهرها زندگی میکردند، همه ازشان متنفر بودند و به خاطر عقاید باطنی و سبک زندگی خشن و آلودهشان که هیچ تمدنی با آن آمیخته نشده بود، از کمترین آموزش هم بهرهای نبرده بودند. با این حال به او ایمان شدید داشتند و او را نماد و ناجیشان از حاشیهنشینی اجتماعیای میدانستند که از آن رنج میبردند، و میخواستند از کسانی که عامل آن بودند انتقام بگیرند؛ چون او را منبع زندگی و قدرتشان میدانستند و او همان «پسر خدا» بود که منتظر ظهورش بودند!
این افراد با شمشیرها، نیزهها، تیرها و ساتورهایشان به مناطق سنینشین آن نواحی، مثل شروان، داغستان و جنوب قفقاز، با عنوان «جهاد کفار» حمله کردند؛ و کفار هدف این حملهها همان اهل سنت و فرزندان جامعههای شهری، کشاورزی و تجاری بودند که پیروان حیدر شدیداً از آنها متنفر بودند. حالا سرورشان بهانهای برای قتل، ویرانی و ارضای تمایلات حیوانیشان فراهم کرده بود و بر پیشانی آنها مهر کافر، دشمن خدا و دشمن اهل بیت زده بود.
موج خشمگین قزلباش راه افتاد تا در یک حملهٔ خونین بیسابقه سر ببرد، بسوزاند و تجاوز کند؛ سگها را از مزرعهها و اطراف جمع میکردند، آغشته به نفت آتششان میزدند و به سمت روستاها و مزرعههایی که میخواستند بگیرند رهایشان میکردند. این حیوانها در حالی که هرچه سر راهشان بود میسوزاندند، به سمت روستا میدویدند و وارد خانهها میشدند تا هرچه را بدن سوختهشان لمس میکند بسوزانند؛ برای همین مردم دیگر از دست این اوباش بر جان، خانه و مزرعهٔ خود ایمن نبودند، و قزلباشان از سر تقیه اعلام میکردند این کار را فقط برای دفاع از سلطان یعقوب میکنند.
شکایتها از این جنایتکاران قاتل به سلطان میرسید و هر بار که میخواست سپاهی برای ادب کردنشان بفرستد، حیدر مادرش را پیش سلطان یعقوب میفرستاد تا قانعش کند که حیدر این کار را برای دفاع از تخت آققویونلو و به احترام عرش پسرداییاش میکند، و سلطان هم به احترام عمهاش از او میگذشت.
وقتی شکایتها بیشتر شد و قتل و ویرانی تمام مناطق شمالی را فرا گرفت، سلطان یعقوب حیدر را احضار کرد تا دربارهٔ آنچه در آن مناطق میگذرد توضیح بخواهد. حیدر همان کاری را کرد که قبلاً در برابر داییاش اوزون حسن کرده بود؛ لباس پشمین و زبر صوفیان را پوشید، هیچیک از همراهانش را با خود نیاورد و طوری وانمود کرد که انگار صوفیای است که هیچ متاع دنیویای ندارد. ادعا کرد دشمنان سلطنت به او ستم کردهاند، همانها که میخواهند قدرت را بگیرند، در حالی که او برای حفظ مملکت از همهچیز گذشته است. ادعا کرد به هیچ مسلمانی تعدی نکرده و هرگز خون بیگناهی را نریخته است؛ بعد برای سلطان قسم خورد که دیگر جنگ نمیکند و به خانقاهش برمیگردد تا عبادت و تفکر و ذکر کند و به نذوراتی که پیروانش تقدیم میکنند اکتفا کند.
بعد از مدت کوتاهی مادرش را پیش سلطان یعقوب فرستاد تا قانعش کند که حیدر تمایل به جنگ با کفار دارد، چون فقیر شده و دیگر نمیتواند مریدانش را سیر کند.
در سال ۱۴۸۸ میلادی، حیدر با مریدانش از اردبیل بیرون رفت، بعد از اینکه جاسوسانش را به آناتولی فرستاده بود تا بیشترین تعداد ممکن از پیروانش را از گروههای «علیاللهی» و «بکتاشیه» جمع کنند. آنها توانستند حدود ۶ هزار نفر را جمع کنند و به آذربایجان بفرستند تا به حیدر ملحق شوند. حیدر سپاهی حدود ۱۰ هزار نفری از پیروان مخلصش تشکیل داد که در او معبود خود و فرستادهٔ خدا به سوی خودشان را میدیدند.
حیدر به روستاها و آبادیهای شمال آذربایجان که بیشترشان اهل سنت بودند حمله کرد. شمشیر را میانشان به کار برد، علما، فقها و امامان مساجد را جمع کرد و کشت، اموالشان را غارت کرد و زنان و فرزندانشان را به اسارت برد.
حاکم آن نواحی، ملقب به «شروانشاه»، از سلطان یعقوب کمک خواست؛ سلطانی که فهمیده بود حیدر به او دروغ گفته و بارها فریبش داده، همانطور که پدرش را فریب داده بود، و زمان خلاص شدن از شر او رسیده است. برای همین لشکری برای کمک به شروانشاه در جنگ با حیدر فرستاد و نبردی بسیار سهمگین درگرفت. نیروهای مشترک به خاطر شور و حماسهٔ مریدان حیدر در جنگ و پایداریشان نزدیک شکست بودند که ناگهان تیری از دور به سینهٔ حیدر خورد و او را غرق در خون از اسب به زمین انداخت. با مرگش، نیروهای حیدر از هم پاشید و عقبنشینی سپاهش شروع شد؛ مرگ کسی که فکر میکردند پروردگارشان است، مثل فرود آمدن صاعقه بر سرشان آوار شد.
نیروهای مشترک باقیماندهٔ سپاه حیدر را از دم تیغ گذراندند؛ سپاهی که گریخت و در بیابانها و روستاهای آناتولی پنهان شد تا منتظر فرستادهٔ الهی دیگری بماند که از ظلم نجاتشان بدهد و حکومت اهل سنت را از روی زمین براندازد.
چون حیدر به نام سلطان یعقوب دست به کشتار و غارت و به بردگی کشیدن مردم میزد، اعتراضهای مردم بالا گرفت و با توجه به سکوت طولانی سلطان در برابر او، جنایتهای حیدر بر دوش سلطان سنگینی میکرد. سلطان خواست خشم معترضان را فرو بنشاند؛ پس فرمان داد سر حیدر را از تن جدا کنند، بر نیزه بگذارند و در میان مردم آذربایجان بگردانند تا خشمشان آرام بگیرد. بعد دستور داد سرش را جلوی سگها بیندازند تا تکهتکهاش کنند.
و اینجا حلقهٔ دیگری از زنجیرهٔ آتش شعله کشید.
ادامه دارد

