شایع‌ترین آفات میان طلاب علمپانزده آفت در مسیر طلب علم

از آنجا که این نوشتار در اصل خطاب به طلاب علم و پویندگان علوم دینی است، برآنم شماری از بیماری‌های اخلاقی رایج میان آنان را بیان کنم تا از آن‌ها آگاه شوند و از افتادن در دامشان برحذر باشند. چنان‌که خواهیم دید، ریشهٔ اکثر این آفات به ضعف در «تقوا و ایمان» بازمی‌گردد، نه به کمبود «دانش».

بیماری نخست: ریا

طلاب علم از جمله کسانی‌اند که بیش از دیگران در معرض این بیماری هستند و جلوه‌های زشتی از ریا در میانشان دیده می‌شود. برخی از آنان در طلب علم، حرص و شوق خود را اظهار می‌کنند تا مدح و ستایش مردم را برانگیزند. دسته‌ای دیگر توانایی علمی خود را در مقام تقریر یا در میدان بحث و مناظره به رخ دیگران می‌کشند، نه برای یاری حق و نفع‌رسانی به خلق، بلکه برای کسب تمجید و تحسین دیگران. گروهی نیز آگاهی خود از کتاب‌ها و تالیفات را چنان به نمایش می‌گذارند که مردم آنان را به برتری و تمایز بستایند.

از شگفت‌انگیزترین گونه‌های ریا که برخی از طلاب علم به آن گرفتار می‌شوند، «خودنمایی با بزرگان و اساتید» است؛ به این صورت که فرد برای جلب نظر و ستایش مردم، رابطهٔ خود با علما و اساتید را به نمایش می‌گذارد و به شاگردی نزد آنان و گرفتن اجازه از ایشان تظاهر می‌کند.

همچنین است «خودنمایی با کتاب‌ها»؛ چنان‌که می‌بینی برخی برای جلب ستایش و تمجید مردم، کتاب‌هایی را که دارند یا از آن‌ها آگاهی دارند به رخ می‌کشند تا جایگاهشان نزد دیگران بالا برود. چه‌بسا کسی اظهار کند که کتابی مهم را خوانده و از آن نقل ‌قول هم بیاورد، یا کتابی را بستاید و کتابی دیگر را نکوهش کند، فقط برای اینکه به او لقب «کتاب‌خوان» یا «کتاب‌شناس» بدهند! همهٔ این‌ها جلوه‌هایی زشت از ریاکاری است؛ زیرا هرگاه چشمداشت ستایش و مدح مردم در دل طالب علم رخنه کند، او پا در وادی نکوهیدهٔ «ریا» گذاشته است.

سلف صالح بیش از هر کس دیگری از «ریا» حذر می‌کردند و از افتادن در دام آن هراس داشتند. ابوحازم می‌فرماید: «همان‌گونه که گناهانت را پنهان می‌داری، نیکی‌هایت را نیز بپوشان.»[۱]

حسن بصری می‌فرماید: «کسی چنان [پنهانی] می‌گریست که هم‌نشینش از آن بی‌خبر بود.»[۲]

یزید بن حمید نیز نقل می‌کند: «مردی بیست سال در نهان عبادت می‌کرد، بی‌آنکه همسایه‌اش از آن آگاه باشد.»[۳]

حسن بصری می‌فرماید: «گاه مردی در جمعی حاضر می‌شد تا با دیگران به مذاکره و یادآوری حق بنشیند؛ اشک در چشمانش حلقه می‌زد و جلوی آن را می‌گرفت، دوباره اشک می‌آمد و باز پنهانش می‌کرد؛ اما چون بیم آن می‌رفت که اشکش آشکار شود، مجلس را ترک می‌کرد.»[۴]

و عبدالرحمن بن مهدی روایت می‌کند: «روز جمعه در محفلی حاضر می‌شدم؛ هرگاه شمار مردم بسیار بود شادمان می‌شدم و چون جمعیت اندک بود اندوهگین می‌شدم. این موضوع را با بشر بن منصور در میان گذاشتم؛ گفت: این مجلسی ناپسند است، دیگر هرگز در آن حاضر نشو. [عبدالرحمن می‌گوید:] من هم دیگر هیچ‌گاه در آن حضور پیدا نکردم.»[۵]

ابن‌جوزی می‌گوید: «هرگاه عمل‌کننده، در حین انجام کار، چشمداشت به نگاه مردم داشته باشد، شرک در نیّت او راه یافته است.»[۶]

ابن‌قیم می‌گوید: «اخلاص و دوست داشتن ستایش خلق و طمع در جایگاه نزد آنان، هرگز در یک دل جمع نمی‌شوند؛ همان‌گونه که آب و آتش در یک‌جا گرد نمی‌آیند.»[۷]

بیماری دوم: غیبت

برخی از کسانی که به فراگیری علوم دینی مشغولند، به نوعی از غیبت گرفتارند که آن را در لفافهٔ «نصیحت» و «دلسوزی برای حق» می‌پیچند؛ در حالی که در حقیقت، این کار چیزی جز دریدن پردهٔ آبروی مسلمانان و تهمت‌زنی به آنان نیست.

ابن‌جوزی دربارهٔ این بیماری می‌گوید: «از جمله ترفندهای شیطان برای اهل حدیث، بدگویی برخی از آنان از یکدیگر از سر کینه‌توزی و انتقام‌جویی است؛ آن‌ها این کار را در قالب «جرح و تعدیل» انجام می‌دهند که پیشینیان این امت برای صیانت از شریعت به کار می‌بردند. حال آنکه خداوند به نیت‌ها آگاه است و گواه بر نیت پلید این افراد، سکوتشان در برابر کسانی است که از آن‌ها علم آموخته‌اند…»

و اما سرچشمهٔ غیبت در میان قاریان و زاهدان: گاهی از مسیر «شگفتی و تعجب» وارد می‌شود؛ بدین‌گونه که ابتدا عیب برادر دینی خود را آشکار می‌سازند و سپس در نهان برایش دعا می‌کنند تا بدین‌وسیله بر خوردن گوشت برادر مسلمان خود سرپوش بگذارند و با ظاهرسازی دعا، خود را بیارایند.

و اما سرچشمهٔ غیبت در میان بزرگان و اساتید: از مسیر «ابراز ترحم و دلسوزی» وارد می‌شود؛ چنان‌که می‌گویند: «فلانی بیچاره به فلان بلا گرفتار شده، خدا ما را از خذلان و خواری حفظ کند.» آنان با تظاهر به دلسوزی و شفقت بر برادرشان، نزد دیگران وانمود می‌کنند که برای او دعا می‌کنند و می‌گویند: «من فقط این موضوع را مطرح کردم تا برایش دعا کنید.» به خدا از غیبت پناه می‌بریم، چه به صورت کنایه باشد و چه تصریح.

ابن‌تیمیه نیز می‌گوید: «برخی غیبت را در قالب‌های گوناگون مطرح می‌کنند؛ گاهی در قالب دین‌داری و صلاح، چنان‌که می‌گویند: «عادت من نیست که از کسی جز به خیر یاد کنم، نه غیبت را دوست دارم و نه دروغ را؛ تنها می‌خواهم شما را از احوال او آگاه کنم»؛ یا می‌گویند: «به خدا قسم که او بیچاره است»، یا «فرد خوبی است، اما در فلان مسئله چنین و چنان کرد.» و گاه می‌گویند: «ولش کنید، خدا ما و او را بیامرزد.» در حالی که قصدشان تحقیر او و کاستن از جایگاه اوست. آنان غیبت را در لوای صلاح و دین‌داری عرضه می‌کنند و همان‌گونه که می‌پندارند خدا را فریب می‌دهند، مخلوقات او را نیز می‌فریبند؛ ما نمونه‌های فراوانی از این دست و امثال آن را مشاهده کرده‌ایم.»

برخی از روی ریاکاری، دیگری را بزرگ جلوه می‌دهند تا در حقیقت خود را بالا ببرند؛ مثلاً می‌گویند: «دیشب در نمازم برای فلانی دعا کردم؛ چون دربارهٔ او چنین و چنان به گوشم رسیده است»؛ مقصودشان از این سخن آن است که خود را نزد کسانی که به او عقیده دارند بزرگ جلوه دهند و از جایگاه او بکاهند. یا می‌گویند: «فلانی کندذهن و کم‌فهم است»، و هدفشان در واقع ستایش خویش، اثبات دانایی خود و برتر نشان دادن خویش نسبت به اوست.

از جملهٔ این افراد کسی است که حسادت او را به غیبت وامی‌دارد و بدین‌سان دو خصلت ناپسند را با هم درمی‌آمیزد: غیبت و حسد. هرگاه از کسی تعریف کنند، می‌کوشد آن ستایش را از او بزداید و از قدرش بکاهد؛ گاه این کار را در پوشش دین‌داری و صلاح انجام می‌دهد و گاه در پوشش حسادت، فسق و عیب‌جویی، تا مدح و ستایش دیگران را بی‌اثر کند.

از جملهٔ آنان کسی است که غیبت را در قالب شوخی و بذله‌گویی عرضه می‌کند تا با تمسخر، تقلید حرکات دیگران و کوچک ‌شمردن آنان، دیگران را بخنداند.

همچنین کسی که غیبت را در قالب تعجب بیان می‌کند و می‌گوید: «از کار فلانی در شگفتم! چرا فلان کار را نکرد؟!» یا «چطور فلانی گرفتار آن ماجرا شد و چنین کرد؟!» بدین‌گونه نام او را به بهانهٔ اظهار تعجب بر زبان می‌آورد؛ تعجبی که در حقیقت ساختگی است.

از جملهٔ آنان کسی است که غیبت را در قالب اندوه و دلسوزی بیان می‌کند و می‌گوید: «بیچاره فلانی! غم آنچه بر سرش آمده یا برایش رخ داده، مرا فرا گرفته است.» شنونده می‌پندارد که او واقعاً نگران و دلسوز است؛ حال آنکه دلش از کینه و انتقام‌جویی لبریز است و اگر می‌توانست، بیش از این نیز به او آسیب می‌رساند. گاه هم نزد دشمنان آن شخص از او بدگویی می‌کند تا آنان از وی انتقام بگیرند. این، یکی از بزرگترین بیماری‌های دل و از فریب‌کاری‌های نفس آدمی در برابر خدا و خلق اوست.

برخی نیز غیبت را در پوشش خشم و انکار منکر عرضه می‌کنند و در این زمینه سخنانی آراسته و فریبنده بر زبان می‌آورند، حال آنکه مقصودشان چیزی جز آن چیزی است که وانمود می‌کنند.

سلف صالح از بیزارترین مردم نسبت به این بیماری زشت بودند. حسن بصری می‌فرماید: «به خدا سوگند، غیبت در نابود کردن دین مؤمن سریع‌تر از خوره در پیکر او عمل می‌کند.»

ابوعاصم می‌گوید: «جز فرومایگان، کسی مردم را به چیزی که خوشایندشان نیست یاد نمی‌کند.»[۸] بکر بن عبدالله مُزَنی می‌فرماید: «اگر دیدی مردی پیوسته در پی عیب‌های مردم است و عیب خود را از یاد برده، بدان که فریب خورده است.»[۹] عون بن عبدالله نیز می‌گوید: «گمان نمی‌کنم کسی به عیب‌های مردم بپردازد، مگر آنکه از عیب‌های خود غافل مانده باشد.»[۱۰]

سلف صالح چنان از غیبت برحذر بودند که هرگز اجازه نمی‌دادند در مجالسشان غیبت شود. چنان‌که عبدالله بن ابی‌زکریا اجازه نمی‌داد کسی در مجلس او غیبت کند و می‌گفت: «اگر خدا را یاد کنید، یاری‌تان می‌کنیم و اگر مردم را [به بدی] یاد کنید، ترکتان می‌کنیم.»[۱۱]

ابوسنان اسدی نیز اجازه نمی‌داد کسی در مجلسش از دیگری غیبت کند؛ اگر کسی به غیبت شخصی می‌پرداخت، یا او را نهی می‌کرد و یا مجلس را ترک می‌گفت.

سعید بن جبیر نیز هرگز اجازه نمی‌داد کسی در مجلسش از دیگری غیبت کند.[۱۲]

از علی بن حسین روایت شده که وقتی شنید مردی از دیگری غیبت می‌کند، به او فرمود: «از غیبت بپرهیز؛ چرا که غیبت، نان‌خورش سگان مردم است [یعنی خوراک افراد پست و فرومایه است].»[۱۳]

قتیبه بن مسلم شنید که مردی از دیگری غیبت می‌کند، گفت: «به خدا سوگند، لقمه‌ای را به دهان بردی که بزرگان همواره آن را از دهان بیرون می‌انداختند [و از آن دوری می‌کردند].»

موسی بن ابراهیم نقل می‌کند: نزد معروف کرخی بودم و مردی در حضور او از دیگری غیبت می‌کرد. معروف به او گفت: «پنبه‌ای را به یاد بیاور که [هنگام مرگ] بر چشمانت می‌گذارند.»

بیماری سوم: سخن‌چینی (نمّامی)

بسیاری از طلاب علم به این بیماری مزمن مبتلا هستند؛ چنان‌که می‌بینی سخن برخی از برادرانشان را به برخی دیگر منتقل می‌کنند، آن هم به بهانهٔ خیرخواهی یا امانت‌داری؛ در حالی که او در حقیقت سخن‌چینی فتنه‌انگیز است. چه‌بسیار قطع رابطه‌ها که میان دوستان و هم‌درسان به خاطر انتقال سخنانشان به یکدیگر، تحت عنوان ظاهری «امانت‌داری و خیرخواهی» رخ داده است.

این مسئله ممکن است میان اساتید و مربیان نیز پیش بیاید؛ چرا که به سبب بازگو کردن سخنان مشایخ دربارهٔ یکدیگر از سوی برخی طلاب، اتفاقات ناخوشایندی رخ داده است.

بلکه پا از این هم فراتر است؛ برخی طلاب با سخن‌چینی خویش باعث بروز اختلافات بزرگی میان اساتید و شاگردانشان می‌شوند؛ به‌گونه‌ای که می‌بینی سخنان استاد را نزد شاگرد یا سخنان شاگرد را نزد استاد بازگو می‌کنند تا نزد استادشان جایگاه و قُربی بیابند. تمام این اعمال سخن‌چینی‌های زشتی است که شایستهٔ یک طالب علم شرعی نیست که به آن آلوده شود.

حسن بصری می‌فرماید: «کسی که برای تو سخنی آورد، بدان که سخن تو را نیز برای دیگران خواهد برد.»[۱۴]

و امام شافعی می‌فرماید: «کسی که نزد تو از دیگران سخن‌چینی کرد، قطعاً از تو نیز نزد دیگران سخن‌چینی خواهد کرد؛ و کسی که سخن دیگران را برایت آورد، سخن تو را نیز به آن‌ها خواهد رساند؛ و کسی که هنگام رضایت تو، صفاتی را به تو نسبت می‌دهد که در تو نیست، هنگام خشم تو نیز صفاتی را به تو نسبت خواهد داد که در تو وجود ندارد.»[۱۵]

بیماری چهارم: تکبر

ریشهٔ کبر عبارت است از سرپیچی از پذیرش حق، تحقیر مردم و پندار برتری خود از نظر قدر و منزلت نسبت به دیگران. کبر در میان عوام مثلاً در لباس، مرکب (وسیلهٔ نقلیه) یا خانه نمود پیدا می‌کند.

برخی از طلاب علم دچار انواع مختلفی از تکبر هستند که در نپذیرفتن حق، نپذیرفتن استدلال، کوچک شمردن دیگران، پایین‌تر دانستن منزلت آن‌ها و مانند این‌ها آشکار می‌شود. برخی از آنان حق را از کسی که سن یا جایگاه علمی‌اش از او پایین‌تر است نمی‌پذیرند. همچنین می‌بینی برخی دوست دارند مردم ایشان را با القاب پرطمطراق و عناوین بلندمرتبه خطاب کنند و اگر چنین نکنند، از دستشان ناراحت می‌شوند.

از شگفت‌انگیزترین جلوه‌های تکبر، تکبر به واسطهٔ اساتید است؛ برخی از طلاب بر مردم فخر می‌فروشند که نزد فلان استاد و فلان عالم درس خوانده و از آن‌ها اجازه و مانند آن گرفته‌اند. او به کسی که از آن علما علم نیاموخته، با نگاهی تحقیرآمیز و کوچک‌شمارنده می‌نگرد؛ بلکه گاهی دلیل و حجت را نمی‌پذیرد مگر اینکه از طریق همان علما رسیده باشد، و هر آنچه را از غیر مسیر آن‌ها آمده باشد، کم‌ارزش‌تر و کم‌اعتبارتر می‌داند.

یکی دیگر از جلوه‌های تکبر که برخی از اهل علم به آن مبتلا هستند، کوچک شمردن افراد صاحب ‌تبحر و نخبه است؛ می‌بینی یکی از آن‌ها تلاش می‌کند تسلط و تبحر یکی از اهل علم را زیر سؤال ببرد و او را کوچک بشمارد و با جست‌وجو در سخنانش و یافتن ایرادات، او را نزد مردم بدنام کند.

از دیگر جلوه‌های تکبر، تکبر در بازگشت از اشتباه است؛ می‌بینی برخی وقتی خطایشان آشکار می‌شود حاضر نیستند از آن برگردند، مبادا گفته شود: «فلانی از حرف خود بازگشت.» آنان از اینکه جایگاهشان نزد مردم – که به زعم خودشان بالاست – خدشه‌دار شود، بیم دارند.

سخن پیشوایان سلف دربارهٔ ضرورت تواضع در برابر حق و خطر کبر و خودبزرگ‌بینی بسیار است. فضیل بن عیاض می‌فرماید: «تواضع یعنی در برابر حق فروتن و تسلیم شوی، حتی اگر آن را از کودکی بشنوی بپذیری، و حتی اگر آن را از نادان‌ترین مردم بشنوی بپذیری.»

بیماری پنجم: ظلم و تعدی

این بیماری یکی از شایع‌ترین بیماری‌ها در میان اهل علم است. معنای فراگیر آن عبارت است از: پا را از دایرهٔ عدل فراتر نهادن و زیاده‌روی کردن در قضاوت دربارهٔ دیگران.

چنان‌که می‌بینی برخی از آنان هرگاه خطایی از برادرشان ببینند، در سرزنش او راه افراط می‌پیمایند و فراتر از آن، به نکوهش شخص او، نسبت دادن تهمت به وی، نادان جلوه دادنش و توصیف او به صفاتی که در او نیست دست می‌زنند. برخی از آنان این خطا را مجوزی برای بدگویی و غیبت کردن از برادرشان در مجالس قرار می‌دهند، به بهانهٔ دفاع از دین و دلسوزی برای سنت.

حتی فراتر از این، سخن درست برادرشان یا سخنی را که احتمال تفسیر صحیحی دارد، به بدترین معنا تفسیر می‌کنند و هر آنچه را که در کلام او احتمال نمی‌رود بر آن حمل می‌کنند تا تهمت و انحراف مدنظر خود را به او بچسبانند؛ و این از آشکارترین نمودهای تعدی و ستم است.

همهٔ این موارد در زمرهٔ آزار حرام مسلمان قرار می‌گیرد؛ بسیاری از مردم با ارتکاب ظلم و تعدی به عقاید و اخلاق برادران دینی خود، آنان را می‌آزارند.

فُضیل بن عیاض می‌فرماید: «به خدا سوگند، برای تو جایز نیست که سگی یا خوکی را به ناحق بیازاری؛ پس چگونه رواست که مسلمانی را بیازاری؟»[۱۶]

محمد بن کعب قرظی می‌گوید: «سه خصلت است که در هر کس باشد، [عواقب] آن گریبان‌گیر خودش خواهد شد: تعدی، پیمان‌شکنی و مکر.»[۱۷] و این آیات را تلاوت کرد:

{وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ} [فاطر: ۴۳] (و نیرنگ زشت، جز دامنگیر صاحبش نمی‌گردد.)

{يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا بَغْيُكُمْ عَلَىٰ أَنفُسِكُم} [یونس: ۲۳] (ای مردم! همانا ستم شما به زیان خودتان است.)

{فَمَن نَّكَثَ فَإِنَّمَا يَنكُثُ عَلَىٰ نَفْسِهِ} [فتح: ۱۰] (هر کس پیمان‌شکنی کند، تنها به زیان خود پیمان‌شکنی کرده است.)

ابن عبدالبر نیز می‌گوید: «گفته‌اند: سه چیز است که [اثر] آن به فاعلش بازمی‌گردد: تعدی، مکر و پیمان‌شکنی.»[۱۸]

عجیب اینجاست که برخی از کسانی که مرتکب تعدی و ستم می‌شوند، هرگاه مسئله‌ای مربوط به اموال یا احوال مردم پیش بیاید، نهایت احتیاط را به خرج می‌دهند و دیگران را به تقوای الهی و مراقبت در پیشگاه او فرامی‌خوانند؛ اما همین افراد وقتی مسئله‌ای مربوط به دین و اعتقادات مردم پیش می‌آید، تمام آن ملاحظات را فراموش می‌کنند و بدون هیچ عدل و دانشی در آن غوطه‌ور می‌شوند. این از عجیب‌ترین و زشت‌ترین احوال است. ابن‌تیمیه می‌گوید: «داوری کردن میان مردم در اعتقادات و اقوالشان، از داوری میان آنان در معاملات و اموالشان بزرگ‌تر [و حساس‌تر] است.»[۱۹]

بیماری ششم: دروغ‌گویی

با وجود اینکه دروغ‌گویی خُلق و خویی ناپسند است، هنگامی که از سوی کسانی سر می‌زند که مشغول علم شرعی‌اند، بسیار نکوهیده‌تر و زشت‌تر است. گاه مشاهده می‌شود برخی از طلاب علم به این بیماری مبتلا شده‌اند؛ به‌گونه‌ای که ادعاهایی دربارهٔ خود می‌کنند که در واقعیت چنین نیست؛ مثلاً ادعا می‌کند فلان کتاب را خوانده است در حالی که آن را نخوانده، یا مدعی می‌شود با فلان عالم دیدار کرده است در حالی که اصلاً با او ملاقاتی نداشته، یا ادعا می‌کند دربارهٔ فلان مسئلهٔ علمی تحقیق کرده است در حالی که اصلاً تحقیقی انجام نداده، یا می‌گوید فلان کتاب را دارد در حالی که مالک آن نیست. ریشهٔ این بیماری، میل به خودنمایی و نشان دادن خود به چیزی است که به آن دست نیافته؛ و این همان «دروغ مذموم» است.

بلکه برخی از آنان اخبار دروغ جعل می‌کنند و میان طلاب و اساتید پخش می‌کنند، به دوستان خود کارهایی را نسبت می‌دهند که انجام نداده‌اند و به اساتید سخنانی را نسبت می‌دهند که هرگز بر زبان نیاورده‌اند.

این دروغ‌گویی بیماری زشتی است که با استقامت و ترس از خداوند منافات دارد و با ماهیت «طلب علم» و «پژوهش در معانی نصوص شرعی» در تضاد است.

بیماری هفتم: عُجب (خودپسندی)

عُجب یکی از بزرگترین آفاتی است که اعمال را تباه می‌سازد و رابطه با خداوند متعال را تیره و تار می‌کند. این بیماری با خضوع در برابر خداوند در تضاد است و در واقع نوعی سوء ادب نسبت به ساحت مقدس اوست. فرد خودپسند چنان مفتون علم و عمل خویش می‌شود که گویی بر خدا حقی دارد؛ همان‌طور که ریاکار مردم را در عبادت خدا شریک می‌کند، فرد خودپسند نیز «نفس خویش» را در کنار خدا شریک می‌پندارد.

ابن‌عقیل می‌گوید: «خودپسندی به معنای شادمانی از عبادت نیست و در عبادات خللی وارد نمی‌کند؛ چرا که شادی نفس از بندگی پروردگار نزد خردمندان و فاضلان امری پسندیده است. خودپسندی واقعی آن است که فرد اعمال نیک خود را بزرگ بشمارد و با نگاه تفاخر به آن‌ها بنگرد… ریشهٔ عُجب در اثبات «خویشتن» در عمل، فراموشی الطاف الهی و غفلت از نعمت‌های بی‌شماری است که اگر بنده متوجه پیوند همیشگی آن نعمت‌ها با خداوند می‌بود، عمل خویش را ناچیز می‌شمرد.»

عُجب برای صاحبش پیامدهای زشتی دارد. از جملهٔ این پیامدها آن است که عُجب از مهم‌ترین عوامل سوق‌دهنده به «تکبر» است و به‌ندرت می‌توان خودپسندی را یافت که با تکبر همراه نباشد. هر که دچار خودپسندی شده، در دام تکبر و تحقیر دیگران گرفتار شده است. همچنین عُجب انسان را به نادیده گرفتن گناهان و فراموشی آن‌ها وامی‌دارد؛ در نتیجه بنده دیگر توبه نمی‌کند و از پرسش و یادگیری از اهل علم نیز بازمی‌ماند.

امام غزالی دربارهٔ زیان‌های عُجب می‌گوید: «بدان که آفات عُجب بسیار است؛ چرا که عُجب به تکبر می‌انجامد و چنان‌که گفتیم یکی از اسباب پدید آمدن تکبر همان خودپسندی است؛ و تکبر خود آفات بی‌شماری دارد که بر کسی پوشیده نیست. این از یک سو نسبت به مردم است؛ اما نسبت به خداوند متعال، عُجب موجب فراموشی و بی‌اعتنایی به گناهان می‌شود. فرد خودپسند پاره‌ای از گناهانش را به یاد نمی‌آورد و در صدد بررسی آن‌ها برنمی‌آید، زیرا گمان می‌کند از محاسبهٔ نفس بی‌نیاز است؛ پس آن‌ها را فراموش می‌کند. آنچه را هم که از گناهان به یاد می‌آورد، کوچک می‌شمارد و بزرگ نمی‌بیند؛ لذا تلاشی برای جبران و اصلاح آن نمی‌کند، بلکه گمان می‌برد که خداوند او را آمرزیده است.

اما در مورد عبادت‌ها و کارها، انسان خودپسند آن‌ها را بزرگ می‌شمارد، به آن‌ها می‌بالد و گویی با انجامشان بر خداوند منت می‌گذارد و نعمت توفیق و توانایی انجام آن کارها را که از جانب خداوند است فراموش می‌کند؛ سپس وقتی دچار عُجب می‌شود، از دیدن آفت‌ها و آسیب‌های آن کارها کور می‌گردد…

فرد خودپسند، شیفتهٔ خود و رأی و نظر خویش می‌شود، خود را از مکر و عذاب الهی در امان می‌بیند، گمان می‌کند جایگاه ویژه‌ای نزد خداوند دارد و تصور می‌کند کارهای او حقی است که بر گردن خداوند دارد و نعمتی است که از جانب او به خدا اعطا شده است! این خودپسندی او را به جایی می‌رساند که دائماً خود را ستایش کند و به تمجید خویش بپردازد. اگر هم از رأی، عمل و عقل خود خوشش بیاید، همین امر او را از بهره‌مندی از دیگران و مشورت و پرسش بازمی‌دارد؛ به رأی و نظر خود استبداد می‌ورزد، از پرسیدن کسی که از او داناتر است اِبا دارد و گاهی حتی به رأی خطایی که به نظرش درست می‌آید دلخوش می‌شود. در نتیجه به آن رأی خطا شادمان می‌گردد، از افکار دیگران خوشحال نمی‌شود، بر خطای خود پافشاری می‌کند، به پند هیچ نصیحت‌گری گوش نمی‌سپارد و از هیچ اندرزگویی پند نمی‌گیرد، بلکه با دیدهٔ حقارت به دیگران می‌نگرد و بر اشتباه خود اصرار می‌ورزد… این‌ها و مانند این‌ها از آفت‌های عُجب است و به همین دلیل از مُهلِکات (عوامل نابودی) به شمار می‌رود. یکی از بزرگترین آفت‌های آن سستی در تلاش است؛ زیرا گمان می‌کند به مقصد رسیده و بی‌نیاز شده است؛ و این هلاکت آشکاری است که در آن شکی نیست.»

به همین دلیل است که امامان و عابدان، سخت‌ترین مردم در پرهیز از این بیماری مهلک بودند. مطرف بن عبدالله می‌فرماید: «اینکه شب را به خواب بگذرانم و صبح پشیمان برخیزم، برایم محبوب‌تر است از اینکه شب را به عبادت و نماز بگذرانم و صبح دچار خودپسندی شوم.»

و فضیل بن عیاض می‌فرماید: «خودپسندی، آفت قاریان قرآن است.» و ابن‌مبارک می‌گوید: «من در میان نمازگزاران، شری بزرگتر از خودپسندی نمی‌شناسم.»

بیماری هشتم: حسادت

حسادت یکی از خطرناک‌ترین آفاتی است که در میان اهل علم و دعوتگران به سوی خداوند بسیار شایع است. این بیماری عارضه‌ای مهلک است که موجب تفرقه، تعدی و ظلم و شکاف در صفوف می‌شود، برکت را از بین می‌برد، نور هدایت و دعوت را خاموش می‌کند، موجب قساوت قلب می‌شود و فرد را از اسباب خیر دور می‌کند.

برای حسادت نشانه‌های بسیاری وجود دارد، از جمله:

۱. شادمانی از خطای برادر دینی؛ این یک بیماری قلبی است که میان اَقران (نزدیکان از نظر سن و مرتبه) از طلاب علم و شیوخ بسیار دیده می‌شود. می‌بینی یکی از آن‌ها چون برادرش را دچار لغزشی می‌بیند که مردم او را به خاطرش سرزنش می‌کنند، خوشحال می‌شود؛ زیرا این خطا از منزلت او می‌کاهد و او را در معرض انتقاد قرار می‌دهد.

۲. خوشحالی از اینکه دوستش خیر و نیکی را از دست بدهد؛ مانند شاد شدن از غایب بودن دوستش در یک درس علمی، یا شادمانی از دسترسی نداشتن دوستش به برخی مراجع علمی، یا شاد شدن از اینکه استاد از دوستش مدح و تمجید نکند یا متخصصان آن علم او را ستایش نکنند.

۳. خوشحالی از اینکه برادرش مورد انتقاد یا تخریب دیگران قرار گیرد. برخی از اهل علم که به حسادت مبتلا هستند، اگر ببینند کسی که به او حسد می‌ورزند در معرض انتقاد، تخریب، ستم یا جسارت دیگران قرار گرفته است، خوشحال می‌شوند.

۴. شخص حسود چون بشنود کسی از برادرش تعریف می‌کند یا از کتاب، درس یا موضع‌گیری او تمجید می‌نماید، در دل احساس تنگی و ناراحتی می‌کند.

۵. فرد حسود می‌کوشد ارزش و برتری دستاوردهای علمی برادرش را کم‌رنگ جلوه دهد و در پژوهش‌ها، تحقیقات و مقالات او نقص یا عیبی بیابد.

۶. زیاد کنایه زدن به او؛ از جمله استفاده از جملات کلی که القاکنندهٔ انحراف و اشتباهات فراوان در کار ایشان باشد.

۷. راهنمایی نکردن برادران دینی خود به دروس مفید و مجالس علمی سودمند؛ از روی حسادت به اینکه آنان نیز همان‌طور که او بهره برده است، بهره‌مند شوند.

در نصوص شرعی و در سخنان علمای سلف، دربارهٔ «حسادت» و زشت دانستن آن تحذیر فراوان آمده است. ابن معتز می‌گوید: «حسد، نفاق و دروغ، مایهٔ ذلتند.»[۲۰]

و امام احمد می‌فرماید: «بدانید – خداوند شما را رحمت کند – که وقتی خداوند به مردی از اهل علم، دانش عنایت می‌فرماید و هم‌ترازان و هم‌قطارانش از آن بی‌بهره می‌مانند، به او حسادت می‌ورزند و او را به چیزی که در او نیست متهم می‌کنند؛ و چه خصلت بدی است حسادت میان اهل علم.»[۲۱]

بیماری نهم: کوتاهی در انجام واجبات

مشاهده می‌کنی که برخی از طلاب علم در انجام واجبات شرعی خود کوتاهی می‌کنند؛ به‌گونه‌ای که بر خواندن نمازهایشان در وقت خود مراقبت نمی‌کنند و آن را به بهترین شکل ممکن اقامه نمی‌کنند؛ همچنین در ادای زکات و روزه و حج پایبند نیستند، در صلهٔ رحم سستی می‌ورزند و در انجام وظایف مربوط به پدر و مادر، همسر و فرزندان کوتاهی می‌کنند؛ آن هم به بهانهٔ اشتغال به تحصیل علم، یا صرفاً از روی تنبلی و بی‌مبالاتی. اگرچه این امور میان عموم مردم رواج یافته است، ارتکاب آن‌ها از سوی کسی که مشغول تحصیل علم است زشت‌تر و ناپسندتر می‌باشد.

یکی از بزرگترین انواع کوتاهی در واجبات، سهل‌انگاری در «اعمال قلبی واجب» است؛ چرا که مسلمان باید این اعمال قلبی را به جا آورد و بسیار نکوهیده است که یک طالب علم در این نوع از واجبات کوتاهی کند یا قصور بورزد.

شگفت‌آورترین نوع این کوتاهی این است که انسان باید علم را برای عمل کردن به آن بیاموزد و به دیگران نیز یاد بدهد تا به آن عمل کنند؛ حال اگر خود او به آنچه یاد می‌دهد عمل نکند، این کوتاهی بسیار شدید است و باعث از بین رفتن برکت و نور علم می‌شود.

سلف صالح حریص‌ترین افراد بر عمل کردن به دانشی بودند که می‌آموختند و سخت‌گیرترین افراد در پرهیز از کوتاهی در وظایف خود. ابن ‌مسعود رضی‌ الله‌ عنه می‌فرماید: «هرگاه یکی از ما ده آیه می‌آموخت، از آن نمی‌گذشت تا زمانی که مفاهیم آن را فراگرفته و به آن عمل کند.»[۲۲] و بشر حافی می‌گوید: «زکات حدیث را بپردازید؛ به این صورت که از هر دویست حدیث، به پنج حدیث عمل کنید.»[۲۳]

بیماری دهم: تعصب

این بیماری یکی از شایع‌ترین آفات در میان اهل علم و دعوت است و بیشترین تأثیر را بر احکام و مواضع آنان دارد.

تعصب و غلو در میان طلاب علم صورت‌ها و انواع مختلفی دارد؛ برخی از آن‌ها آشکار و برخی دیگر پنهان است، از جمله:

صورت نخست: غلو در استاد تا حد حجت دانستن او.

در این حالت می‌بینی که برخی از طلاب چنان نسبت به استاد خود متعصبند که او را معیار حق قرار می‌دهند؛ به این معنا که هرچه استاد عمل کرده عین حق و کمال است و هرچه او تأیید کرده تنها راه صواب است و هیچ چیز دیگری را نمی‌پذیرند.

از عجیب‌ترین مظاهر این نوع غلو، رفتاری است که در قبال «آنچه استاد انجام نداده» دیده می‌شود. برخی از طلاب معتقدند آنچه استادشان انجام نداده، لزوماً حق و کمال است. در فضای علمی، این رویه به پدیده‌ای انجامیده که می‌توان آن را «استدلال به ترک علما» نامید. معنای آن چنین است: شخص متعصب، یک سخن، استدلال، دسته‌بندی علمی یا روشی در شرح را به این دلیل که فلان عالم انجام نداده باطل و ناقص می‌شمارد و به این بهانه که «اگر این کار درست و کامل بود، آن علما آن را انجام می‌دادند»، به ترک آن استدلال می‌کند.

برخی از کسانی که این مسیر را می‌پیمایند، برای تقدیس روش استاد خود، به آن صبغه‌ای قدسی می‌بخشند و صفتی از صفات علما را به آن می‌افزایند. مثلاً می‌گویند: «این سخن یا این استدلال نزد ما مقبول نیست، چرا که بزرگان علما از آن استفاده نکرده‌اند» یا «این دسته‌بندی را علمای موثق ذکر نکرده‌اند، پس صحیح نیست.»

این نوع از تعصب منحرف پیشینه‌ای دیرینه دارد؛ چنان‌که ماوردی می‌گوید: «شخصی از این طبقه را در مجلسی دیدم که با دیگری مناظره می‌کرد. طرف مقابل برای اثبات حرف خود به دلیلی معتبر استناد کرد، اما او پاسخ داد: «این دلیلی فاسد است، زیرا شیخ من آن را ذکر نکرده است؛ و هرچه شیخ من ذکر نکرده باشد، خیری در آن نیست!» آنگاه استدلال‌کننده از سر تعجب سکوت کرد.»

این عجیب‌ترین نوع تعصب و دورترین آن‌ها از منهج صحیح است؛ زیرا استدلال به «ترک» (انجام ندادن یک عمل) تا حدی با ضعف همراه است؛ حتی پیامبر ﷺ نیز بسیاری از کارها را انجام نداده‌اند، اما ترک آن تنها زمانی حجت است که شروط خاصی داشته باشد که در کتب اصول و غیر آن ذکر شده است.

مقصود از آنچه گفته شد، بی‌اعتبار دانستن سخنان علما نیست؛ بلکه تعصب مذموم همان تعصبی است که امور را در جایگاه واقعی خود نمی‌سنجد.

صورت دوم: ادعای عصمت به زبان حال.

بدین معنا که شخص شاید به زبان نیاورد که فلان عالم معصوم است، اما با او به گونه‌ای رفتار می‌کند که گویی معصوم است. او را در هیچ مسئله‌ای نقد نمی‌کند و برنمی‌تابد که کسی حتی در مسائل اجتهادی و فنی از او انتقاد کند. این در حقیقت نوعی تعصب و افراط‌گرایی است که می‌توان آن را «عصمت حال» نامید.

صورت سوم: زیاده‌روی در انکار اختلافات اجتهادی و بدنام کردن مخالفان،

و نسبت دادن اوصافی به آنان که شایستهٔ کسی نیست مگر آنکه در مسائل قطعی مخالفت ورزیده باشد.

بیماری یازدهم: توجه به خواست‌های نفس

این بیماری می‌تواند در زمرهٔ بیماری‌هایی که پیش‌تر ذکر شد قرار گیرد، اما به دلیل خطر بیشتر و نهان بودن برخی از صورت‌های آن، جداگانه آورده شده است.

مفهوم جامع این بیماری این است که طالب علم [در کارهای خود] پیوسته به دنبال منافع شخصی و خواسته‌های نفسانی خویش باشد و مصالح خود را بر حق، حقیقت و خیر ترجیح دهد. این بیماری جلوه‌های بسیاری دارد، از جمله:

صورت نخست: علاقه به ستایش و تمجید. او را می‌بینی که سر بلند می‌کند، غرورش اوج می‌گیرد و گوش جان به صدای مدح‌کننده‌ای یا تحسینی در مجلسی می‌سپارد.

صورت دوم: پرگویی دربارهٔ کارها و سختی‌ها و رنج‌هایی که کشیده است. این رفتار ممکن است در ظاهر با نیت دین‌داری و ایجاد انگیزه باشد، اما در حقیقت هدف اصلی آن برجسته کردن کارهای خود و نشان دادن سختی‌هایی است که در راه دعوت متحمل شده، تا بدین وسیله جایگاه خود را نزد مردم ارتقا دهد، دل‌هایشان را به دست آورد و تحسین آنان را برانگیزد.

صورت سوم: نسبت دادن کارهای جمعی به خود. او دوست دارد نزد رؤسا و مدیران چنین وانمود کند که همان کسی است که کار را انجام داده، صاحب فکر بوده و دستوردهنده بوده است. این سلسله ادعاهای دروغین ممکن است تا جایی ادامه یابد که او به ورطهٔ خطری بزرگ‌تر سقوط کند و کارهایی را به خود نسبت دهد که نه آن‌ها را انجام داده و نه در آن‌ها مشارکتی داشته است.

صورت چهارم: نکوهش نفس. او با این کار می‌خواهد در نظر مردم انسانی فروتن و متواضع جلوه کند تا از این طریق جایگاهش نزد آن‌ها ارتقا یابد و مردم او را به خاطر تواضعش ستایش کنند و زبان‌ها به تمجید او گشوده شود: «چه انسان پارسا و بزرگ‌منشی!» در حالی که – به خدا سوگند – او [با این ریاکاری] خود را به هلاکت افکنده است!

صورت پنجم: بهره‌برداری از فرصت‌ها برای ابراز برتری و تفاخر. به‌طوری که اگر سخن از کتاب‌ها به میان آید، خود را کارشناس آن، آگاه به چاپ‌ها، محتوا و حواشی آن معرفی می‌کند. اگر صحبت از مشایخ و استادان شود، خود را نزدیک‌ترین فرد به آن‌ها و صاحب رابطه‌ای مستحکم با ایشان نشان می‌دهد. و اگر بحث از مسائل علمی پیش آید، خود را پژوهشگری پخته، محققی باریک‌بین و آگاه به تمام جزئیات و ادله می‌نمایاند. او تمام این کارها را با هدف بالا بردن جایگاه خود و آشکار کردن برتری‌اش انجام می‌دهد. اما اگر هدف از بیان مطالب صرفاً فایدهٔ محض و مشارکت علمی صادقانه باشد، ایرادی بر آن نیست.

صورت ششم: یاد کردن قدر و احترام علما و مشایخ نسبت به خود؛ به‌گونه‌ای که بگوید فلان طالب علم مرا به سخنی اختصاص داده که کسی آن را نمی‌داند؛ یا فلان عالم در فلان مسئله از من سؤال پرسیده و خود برخاست و مرا بدرقه کرد؛ و سایر رفتارهایی که همگی نشان‌دهندهٔ تسلیم شدن در برابر خواسته‌های نفس است.

صورت هفتم: نکوهش دیگران برای برجسته کردن خود و دیدگاه خویش. به‌طوری که می‌گوید: «اگر من جای فلان شخص بودم، فلان کار را نمی‌کردم.» او با این کار بر این نکته تأکید می‌ورزد که امور باید عاقلانه تدبیر شوند، سپس ماجرایی را برایت روایت می‌کند که در آن خود را در جایگاهی نشان می‌دهد که چقدر خردمندانه و متین رفتار کرده و چگونه موضوع را آن‌گونه که خود می‌پسندد فیصله داده است.

بیماری دوازدهم: ریاست‌طلبی و عشق به شهرت

می‌بینی که برخی از طلاب علم سخت می‌کوشند در هر فرصتی خود را نشان دهند تا میان مردم مشهور شوند و می‌خواهند این‌گونه وانمود کنند که در دانش سرآمد و بلندمرتبه‌اند تا نزد دیگران تکریم و تعظیم شوند؛ این دردی مهلک و بیماری‌ای عمیق است که بسیاری از اهل علم به آن دچارند.

پیشوایان راستین بر گمنامی و پرهیز از جلوه‌گری و ریاست‌طلبی میان مردم بسیار حریص بودند. شُعبه می‌گوید: «گاه با ایّوب سختیانی برای حاجتی می‌رفتم؛ او پیوسته از این راه و آن راه می‌رفت تا کسی متوجه حضورش نشود.»[۲۴]

بِشر بن حارث نیز می‌گوید: «کسی که شهرت را دوست بدارد، تقوای الهی را پیشه نکرده است.»[۲۵]

امام احمد می‌فرماید: «آرزو دارم در یکی از دره‌های مکه باشم که کسی مرا نشناسد؛ [کارم به جایی رسیده که] از شدت شهرت، شب و روز آرزوی مرگ می‌کنم.»[۲۶]

به امام احمد گفته شد: «چه بسیارند کسانی که برایت دعا می‌کنند!» فرمود: «می‌ترسم که این شهرت و دعاها استدراج (گرفتاری تدریجی به عذاب) باشد.»[۲۷]

بیماری سیزدهم: سخن گفتن بدون علم

این بیماری نوعی دروغ است، بلکه از بزرگترین انواع دروغ به شمار می‌رود؛ زیرا دروغ بستن به خداوند متعال است. برای برخی از کسانی که به دنبال کسب علم هستند، دشوار است که در برخی مسائل جاهل باشند؛ از این رو می‌بینی که بدون علم دربارهٔ دین خدا اظهار نظر می‌کنند.

بنابراین فرد دربارهٔ موضوعی که هیچ دانش پیشین از آن ندارد حکم صادر می‌کند؛ یا دربارهٔ صحت و ضعف یک حدیث نظر می‌دهد؛ یا در تفسیر نصوص دینی گستاخی می‌کند؛ یا بدون تخصص لازم به فتوا دادن می‌پردازد؛ و یا اموری دیگر از این قبیل که همگی رفتاری زشت و بیماری‌ای هستند که سزاوار نیست هیچ مسلمانی به آن مبتلا شود.

ابن‌جماعه در بیان اموری که طلاب علم باید رعایت کنند، می‌گوید: «هرگاه از طالب علم دربارهٔ چیزی پرسیده شد که آن را نمی‌داند، بگوید: آن را نمی‌دانم، یا اطلاع ندارم؛ چرا که گفتن «نمی‌دانم» خود بخشی از دانش است.» از برخی بزرگان نقل است که: «نمی‌دانم نیمی از دانش است.» و از ابن‌عباس رضی‌الله‌عنهما نقل شده که: «هرگاه عالم گفتن «نمی‌دانم» را از یاد ببرد، ضربه‌ای مهلک خورده است.»

همچنین گفته شده است: شایسته است عالم از بس که «نمی‌دانم» می‌گوید، این خصلت را برای شاگردانش به ارث بگذارد. نقل است که محمد بن عبدالحکم دربارهٔ حکم «متعه» (ازدواج موقت) از امام شافعی پرسید که آیا در آن طلاق، ارث، نفقهٔ واجب یا گواهی دادن وجود دارد؟ پاسخ داد: «به خدا سوگند نمی‌دانیم.»

بدان که گفتن «نمی‌دانم» از جانب شخصی که از او پرسیده شده، برخلاف گمان برخی نادانان، از قدر و منزلت او نمی‌کاهد؛ بلکه او را بلندمرتبه می‌کند، زیرا این نشانهٔ بزرگی جایگاه، قوت دین، تقوا و پاکی قلب، کمال شناخت و استواری اوست.

از گروهی از پیشینیان به همین مضمون روایت کرده‌ایم که تنها کسانی از گفتن «نمی‌دانم» سر باز می‌زنند که دیانتشان سست و معرفتشان اندک است؛ زیرا آنان از افتادن از چشم حاضران می‌ترسند و این خود نوعی نادانی و کم‌مایگی در دین است. چه‌بسا اشتباهی از او سر بزند و میان مردم شهرت یابد؛ در نتیجه دقیقاً گرفتار همان چیزی می‌شود که از آن می‌گریخت و به همان صفتی نزد مردم شناخته می‌شود که از آن پرهیز می‌کرد.

خداوند متعال علما را با داستان حضرت موسی علیه‌السلام و خضر علیه‌السلام ادب کرد؛ آنجا که از موسی علیه‌السلام پرسیدند: «آیا کسی داناتر از تو در زمین وجود دارد؟» و او علم را به خداوند واگذاشت و نگفت: من داناترینم.

ابن‌مفلح می‌گوید: «ابن‌عباس رضی‌الله‌عنهما فرمود: اگر عالم گفتن «نمی‌دانم» را ترک کند، ضربه‌ای مهلک خورده است. علی بن حسین و مالک رحمهما الله نیز همین سخن را گفته‌اند. همچنین گفته‌اند: پیامبر ﷺ، پیشوای مسلمانان و سرور جهانیان، هنگامی که سؤالی از ایشان می‌پرسیدند، پاسخ نمی‌دادند تا وحی از آسمان نازل شود. شعبی گفته است: «نمی‌دانم نیمی از علم است.» عبدالله بن احمد نیز نقل کرده که از پدرم شنیدم می‌گفت: سفیان ثوری به‌ندرت در مسائل طلاق فتوا می‌داد و می‌فرمود: چه کسی این را به درستی می‌داند؟ چه کسی این را به درستی می‌داند؟»

بیماری چهاردهم: گمان بد به دیگران

این بیماری نوعی ستم و تجاوز است. می‌بینی که برخی از طلاب علم دایرهٔ سوءظن را نسبت به برادران خود گسترش می‌دهند و هر آنچه از آنان سر می‌زند را به بدترین وجه ممکن تفسیر می‌کنند. برخی از طلاب علم به گمان بد عادت کرده‌اند و با این تصور که این کار نشانهٔ تیزهوشی، زیرکی و توانایی در کشف پشتِ‌پرده‌هاست، خود را می‌فریبند!

این بیماری رفتارهای علمی و عملی را در بر می‌گیرد. برخی از آنان وقتی در داد و ستد، دیدار یا هر کار مشترک دیگری با برادران خود تعامل می‌کنند، هر عملی را که از سوی برادرانشان سر می‌زند به برداشت‌های نادرست حمل می‌کنند و به آنان گمان شر و باطل می‌برند.

و گاه می‌بینی که برخی از طلاب علم، وقتی سخن علمی یا مطلبی را از برادران خود می‌شنوند یا می‌خوانند، آن را به بدترین وجه تفسیر می‌کنند و دربارهٔ برادر مسلمان خود گمان‌های باطل می‌برند؛ مثلاً تصور می‌کنند او قصد یاری باطل دارد، یا می‌خواهد در حق تشکیک ایجاد کند، یا از اهل انحراف حمایت می‌کند، یا معانی ناپسند دیگری را به او نسبت می‌دهند؛ در حالی که همهٔ این‌ها نزد او چیزی جز احتمالاتی واهی و گمان‌هایی شک‌آلود نیست.

همهٔ این‌ها گمان باطلی است که شایستهٔ یک مسلمان نیست که به برادر مسلمانش روا دارد؛ حال آنکه خداوند متعال مسلمانان را به پرهیز از گمان‌های بد فرمان داده است، آنجا که می‌فرماید:

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِّنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ} [حجرات: ۱۲] (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از بسیاری از گمان‌ها بپرهیزید که پاره‌ای از گمان‌ها گناه است.)

برخی از مبتلایان به این بیماری تنها به گمان بد در دل خود اکتفا نمی‌کنند، بلکه می‌کوشند دیگران را نیز به این گمان بد قانع کنند؛ و با این کار میان طالبان علم و دعوتگران راه خدا تفرقه و اختلاف می‌افکنند.

بکر بن عبدالله می‌گوید: «از هر امری بر حذر باشید که اگر در آن به حق برسید پاداشی ندارید و اگر در آن به خطا بروید گناهکار شده‌اید.» به او گفته شد: «آن چیست؟» گفت: «بدگمانی به مردم؛ چرا که اگر در آن به حق رسیده باشید پاداشی نمی‌برید و اگر به خطا رفته باشید مرتکب گناه شده‌اید.»

غزالی نیز می‌گوید: «گمان بد، همانند سخن بد، حرام است. همان‌طور که برای تو جایز نیست با زبانت از بدی‌های دیگران سخن بگویی، جایز نیست که در دلت نیز دربارهٔ برادرت گمان بد ببری.» و همچنین می‌گوید: «بدگمانی روا نمی‌شود، مگر بر پایهٔ همان چیزی که تصرف در مال را روا می‌سازد؛ یعنی مشاهدهٔ مستقیم یا گواهی بیّنه‌ای عادل. پس اگر چنین دلیلی در میان نبود و وسوسهٔ بدگمانی به ذهنت راه یافت، باید آن را از خود دور کنی.»

انسان‌های بزرگ و شرافتمند از این خصلت ناپسند دوری می‌جویند؛ از این رو آن‌ها را می‌بینی که برای برادران مسلمانشان عذر و توجیه می‌آورند. جعفر بن محمد می‌گوید: «اگر چیزی دربارهٔ برادرت به تو رسید که آن را ناپسند دانستی، برای او از یک عذر تا هفتاد عذر بیاور؛ اگر عذری به دستت آمد همان را بگو، وگرنه بگو: شاید برای او عذری هست که من آن را نمی‌دانم.»

سعید بن مسیب می‌گوید: «یکی از یاران رسول خدا ﷺ برایم نوشت: کار برادرت را بر نیکوترین وجه حمل کن، تا زمانی که امری آشکار بر تو غلبه نکرده [و خلاف آن ثابت نشده] است؛ و هرگز به سخنی که از مسلمانی صادر شده بدگمان مباش، در حالی که می‌توانی برای آن محمل و توجیهی نیکو بیابی.»

بیماری پانزدهم: جدال و ستیزه‌جویی

کسانی که در حوزهٔ علم شرعی هستند بیش از دیگران در معرض این بیماری قرار دارند؛ زیرا بسیار پیش می‌آید که مجالس بحث و درس برگزار می‌شود و در آن مناظره‌های علمی صورت می‌گیرد، اما این مجالس در بسیاری از مواقع به جدال و خصومت می‌انجامد. در این میان، میل به پیروز شدن نفس، عناد ورزیدن در برابر حق، سر باز زدن از بازگشت از اشتباه، تهمت زدن، دروغ‌گویی، تعدی و ستم، و همچنین ابراز خشم و انتقام‌جویی از دیگران و سایر رفتارهای ناپسند بروز پیدا می‌کند.

ابن‌جوزی در کتاب «تلبیس ابلیس» به دام‌های شیطان برای طلاب علم در این زمینه اشاره کرده و می‌گوید: «از جمله این موارد آن است که برای یکی از آن‌ها حقیقت در برابر خصمش آشکار می‌شود، اما او برنمی‌گردد و سینه‌اش تنگ می‌شود؛ چگونه حق برای خصمش آشکار شود؟ چه‌بسا او با وجود اینکه می‌داند حق با طرف مقابل است، باز هم برای رد کردن او تلاش می‌کند! و این یکی از زشت‌ترین کارهاست؛ زیرا مناظره تنها برای تبیین حق وضع شده است.»

امام شافعی رحمه‌الله نیز فرموده است: «هرگز با کسی مناظره نکردم که پس از آشکار شدن حجّت، آن را انکار کند، مگر آنکه از چشمم افتاد؛ و با کسی که حجّت را پذیرفت، روبه‌رو نشدم مگر آنکه در نظرم بزرگ و شایستهٔ احترام شد.»

و از جمله دلایل آن این است که طلب ریاست و برتری در مناظره، انگیزه‌های پنهان دوست داشتن ریاست را در نفس برمی‌انگیزد. پس هرگاه یکی از آن‌ها در سخن خود ضعفی ببیند که موجب شکست خوردنش در برابر خصمش شود، به لجاجت روی می‌آورد. و اگر ببیند خصمش با سخنی بر او چیره شده، تعصب و کبر او را می‌گیرد و با دشنام پاسخ می‌دهد؛ و این کار، مناظره را به شکست و خواری می‌کشاند. از جمله پیامدهای این رفتار، غیبت کردن از خصم به بهانهٔ بازگو کردن رویداد مناظره است؛ به‌طوری که یکی از آن‌ها می‌گوید: «با فلانی صحبت کردم و او هیچ حرف حسابی نزد» و به بهانهٔ روایت کردن ماجرای مناظره، سخنانی می‌گوید که کینه و انتقام‌جویی‌اش از آبروی طرف مقابل را خشنود سازد.

نتایج تربیتی و ایمانی

یکی از نتایج تربیتی و ایمانی که می‌توانیم از بررسی بیماری‌های پیش‌گفته استنباط کنیم این است که عامل اصلی اکثر آن‌ها ضعف و کمبود در ورع و ایمان و مراقبت از خداوند متعال و نیز سستی در بزرگداشت حریم‌های الهی است، نه کمبود دانش؛ و این مسئله آشکار می‌سازد که ما به شدت نیازمند احیای مباحث ایمانی، سفارش یکدیگر به ایمان و تقوای الهی هستیم.

بسیاری از طلاب علم دچار آن بیماری‌ها می‌شوند، نه به این دلیل که حکم شرعی آن را نمی‌دانند، بلکه به این خاطر که در دلشان چیزی که آن‌ها را از آن بازدارد وجود ندارد. بنابراین راه‌حل در آموختن ایمان و تقوا، مداومت بر یادآوری آن و وادار کردن نفس به التزام به آن است.

طلبهٔ علم باید حریص‌ترین مردم نسبت به تزکیهٔ نفس و پاک‌سازی آن از هر آلودگی و اموری باشد که با علم شریف در تضاد است. ابوعاصم می‌گوید: «هر کس حدیث را طلب کند، در پی والاترین امور است؛ پس باید بهترین مردم باشد.»

از جمله نتایج تربیتی مرتبط با این موضوع این است که رهرو راه حق باید سنگینی و جایگاه خطیر علم شرعی را دریابد و همواره آن را مدنظر داشته باشد؛ چرا که علم شرعی برآمده از وحی، قائم به وحی و بازگشت‌کننده به سوی وحی است. از همین رو این علم از همان ویژگی‌هایی برخوردار است که وحی نازل‌شده با آن‌ها توصیف شده است.

یکی از ویژگی‌های وحی «سنگینی» آن است؛ همان‌طور که خداوند متعال می‌فرماید:

{إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا} [مزمل: ۵] (ما به‌زودی گفتاری سنگین بر تو القا خواهیم کرد.)

مفسران در تفسیر این «سنگینی» در آیهٔ مذکور اختلاف نظر دارند؛ برخی گفته‌اند: سنگین در تحمل، برخی گفته‌اند: سنگین در عمل به آن، برخی گفته‌اند: سنگین از نظر شرف، منزلت و هیبت آن، و برخی دیگر گفته‌اند: سنگین در ترازوی اعمال به دلیل پاداش فراوان آن.[۲۸]

دیدگاه درست این است که تمام این معانی صحیح است و در مفهوم «سنگینی» داخل است. و تمام این معانی بر «علم شرعی» صدق می‌کند:

  • سنگین در تحمل: طلب و فراگیری آن سخت است و نیازمند تلاش و شکیبایی بسیار در ضبط، حفظ، پایبندی به آداب و شرایط آن و همچنین تمسک به وقار و اخلاق برخاسته از آن است.
  • سنگین در عمل: هرچه طالب علم بر علم و آگاهی‌اش بیفزاید، مسئولیت عملی او، دعوت به سوی آن و تعلیمش سنگین‌تر می‌شود.
  • سنگین در نیازمندی‌ها و لوازم: کسی که به طلب علم مشغول است، تکالیف و اموری از اخلاق و آداب و اعمال بر عهده‌اش قرار می‌گیرد که بر دیگران نیست؛ لذا کوتاهی در آن‌ها عیب و نقصی بزرگ‌تر از دیگران محسوب می‌شود.
  • سنگین در منزلت: علم شرعی شریف‌ترین علوم و از نظر قدر و جایگاه برترین آن‌هاست؛ دارای هیبتی عظیم در احکام، ادله، اصطلاحات و روش‌شناسی ورود به مباحث و بررسی قضایای آن.
  • سنگین در ترازو: این عمل در ترازوی اعمال بسیار سنگین است؛ چرا که پس از انجام واجبات، چیزی پروزن‌تر و ارزشمندتر از طلب علم شرعی برای بنده وجود ندارد. این کار از برترین عبادت‌هاست؛ لذا اگر طالب علم به آن اهتمام ورزد، آن را بیاراید و به نیکوترین شکل ممکن به انجام رساند، پاداشی عظیم از پروردگارش دریافت خواهد کرد.

همچنین این مسئله از جمله موارد مهمی است که برای طلاب علم شرعی تبیین و توضیح آن ضرورت دارد و از واجب‌ترین وظایف مربیان است که آن را برای طلاب علم بیان نمایند و آنان را تربیت کنند.

دکتر سلطان العمیری – ترجمه: اسامه ملکی


[۱] حلیة الأولیاء (۳/ ۲۳۹).

[۲] الإخلاص والنیة، ابن أبی‌الدنیا (۶۱).

[۳] همان (۶۳).

[۴] همان (۶۴).

[۵] سیر أعلام النبلاء (۹/ ۱۹۶).

[۶] صید الخاطر (۳۷۴).

[۷] الفوائد (۱۴۹).

[۸] بهجة المجالس، ابن عبدالبر (۱/ ۴۰۰).

[۹] صفة الصفوة (۳/ ۲۴۹).

[۱۰] صفة الصفوة (۲/ ۵۸).

[۱۱] الصمت، ابن أبی‌الدنیا (۲۶۰).

[۱۲] سیر أعلام النبلاء (۴/ ۳۳۶).

[۱۳] ذم الغیبة والنمیمة، ابن أبی‌الدنیا (۴۷).

[۱۴] تنبیه الغافلین (۱۷۳).

[۱۵] مناقب الشافعي، البیهقي (۲/ ۱۹۸).

[۱۶] سیر أعلام النبلاء (۸/ ۴۲۷).

[۱۷] ذم البغی، ابن أبی‌الدنیا (۳۶).

[۱۸] بهجة المجالس، ابن عبدالبر (۱/ ۴۰۷).

[۱۹] درء تعارض العقل والنقل (۷/ ۴۶۴).

[۲۰] الوافی بالوفیات (۱۷/ ۲۴۱).

[۲۱] مناقب الشافعی، بیهقی (۲/ ۲۵۹).

[۲۲] به روایت طبری (۱/ ۷۴).

[۲۳] آداب الإملاء والاستملاء (۱۱۰).

[۲۴] سیر أعلام النبلاء (۶/ ۲۲).

[۲۵] همان (۱۰/ ۴۷۶).

[۲۶] همان (۱۱/ ۲۱۶).

[۲۷] همان (۱۱/ ۲۱۰).

[۲۸] جامع البیان عن تأویل آی القرآن، طبری (۲۳/ ۳۶۴).